Cấm hẳn học sinh dùng trí tuệ nhân tạo gần như không làm được, và nếu làm được thì cũng không giúp các em lớn lên trong một thế giới mà công cụ ấy có mặt khắp nơi. Cách bền hơn là dạy rõ lúc nào được dùng, dùng vào việc gì, và đổi cách ra bài tập sao cho phần suy nghĩ vẫn phải do chính các em làm.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Từ khi các chatbot biết viết văn, giải toán, thầy cô và phụ huynh đứng trước một câu hỏi chưa ai được chuẩn bị. Tập này mình không đưa ra luật, mà kể những gì đang diễn ra ở bàn học và trong lớp.
Vì sao lệnh cấm hoàn toàn khó đứng vững?
Lý do đầu tiên là thực tế: công cụ có sẵn trên điện thoại, miễn phí, dùng ở nhà. Giáo viên không thể đứng sau lưng từng em lúc mười giờ tối. Một lệnh cấm không kiểm tra được sẽ chỉ dạy các em giấu cho khéo.
Lý do thứ hai là các phần mềm phát hiện bài do máy viết không đáng tin như người ta mong. Chúng có thể báo nhầm một bài các em tự viết, nhất là bài của những em viết giản dị, đúng ngữ pháp. Kết tội oan một học sinh vì một con số của phần mềm là chuyện rất tổn thương.
Lý do thứ ba là các em sẽ lớn lên và đi làm trong một thế giới dùng những công cụ này hằng ngày. Nếu trường học chỉ cấm, các em sẽ tự học cách dùng từ mạng xã hội, kể cả những cách dùng tệ nhất.
Nói vậy không có nghĩa là thả nổi. Có những lúc cần cấm thật, như khi kiểm tra kỹ năng nền. Vấn đề là cấm ở đâu và dạy ở đâu cho rõ.
Dùng trí tuệ nhân tạo kiểu nào là học, kiểu nào là chép?
Một cách phân biệt đơn giản mà nhiều thầy cô dùng: nếu máy làm thay phần mà bài tập muốn em luyện, đó là chép. Nếu máy giúp em làm tốt hơn phần em đang tự luyện, đó là học.
Ví dụ một bài văn nghị luận. Mục tiêu là em tự xây lập luận. Nhờ máy viết cả bài là chép. Nhưng viết xong rồi nhờ máy chỉ ra lập luận nào còn yếu, rồi tự sửa, thì máy đang làm việc của một người bạn đọc góp ý.
Với toán, chép đáp án là chép. Nhưng làm sai rồi hỏi máy giải thích vì sao bước này sai, rồi tự làm lại một bài tương tự, đó là đang học. Có điều máy đôi khi giải sai rất tự tin, nên các em phải được nhắc rằng lời giải của máy cũng cần kiểm tra.
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Nhưng đặt câu hỏi phần nào em đang luyện là một khởi đầu tốt, cho cả học sinh lẫn phụ huynh.
Thầy cô đang đổi bài tập như thế nào?
Một cô dạy văn ở một trường cấp ba tại Huế kể rằng cô bỏ bớt bài văn viết ở nhà, chuyển sang cho các em viết trên lớp trong một tiết, có dàn ý chuẩn bị trước ở nhà. Bài ở nhà thì cô cho phép dùng máy để tìm ý, nhưng các em phải nộp kèm ghi chú: em đã hỏi máy gì, em giữ ý nào, bỏ ý nào, vì sao.
Một thầy dạy toán thì yêu cầu các em không chỉ ghi đáp số, mà quay một đoạn ghi âm ngắn giải thích cách làm bằng lời của mình. Chép được lời giải, nhưng nói lại cho trôi chảy thì phải hiểu.
Có thầy cô cho các em bài tập gắn với đời sống cụ thể: phỏng vấn ông bà về một nghề cũ trong làng, đo diện tích khu vườn nhà mình. Máy không biết ông bà em kể gì, cũng không biết vườn nhà em rộng bao nhiêu.
Những cách này tốn công cho thầy cô hơn. Đó là cái giá thật của đổi mới trong lớp học, và ai bàn chuyện đổi mới giáo dục thì cũng nên tính tới công sức đó.
Phụ huynh nên nói gì với con?
Phụ huynh không cần giỏi công nghệ mới nói chuyện được với con về chuyện này. Câu hỏi đơn giản nhất là: bài này cô muốn con luyện cái gì, và máy đang làm phần nào trong đó.
Thay vì cấm cửa, có thể ngồi cùng con thử một lần. Nhờ máy giải một bài toán, rồi cùng con tìm xem máy có sai không. Lần đầu thấy máy sai, nhiều em ngạc nhiên lắm, và từ đó các em bớt tin mù quáng.
Điều cũng cần nói thẳng với con là sự trung thực. Nộp bài máy viết mà nói là mình viết thì đó là nói dối, dù có bị phát hiện hay không. Cha mẹ nói điều này bằng giọng bình tĩnh sẽ hiệu quả hơn doạ phạt.
Và đừng quên khen khi con tự làm được một bài khó mà không cần máy. Niềm vui tự làm được là thứ đáng giữ cho các em.
Về lâu dài, trường học cần thay đổi gì?
Câu chuyện máy làm bài tập hộ làm lộ ra một điều cũ: nhiều bài tập vốn đã kiểm tra trí nhớ và khả năng trình bày theo mẫu hơn là kiểm tra suy nghĩ. Máy giỏi đúng những thứ đó nên mới dễ làm thay.
Nếu trường học tận dụng được lúc này để ra những bài tập đòi hỏi suy nghĩ, trải nghiệm thật, tranh luận trực tiếp, thì cú sốc này có thể thành cơ hội. Nhưng điều đó cần thời gian, cần đào tạo thầy cô, và cần bớt áp lực điểm số.
Mình không nghĩ sẽ có một quy định chung đúng cho mọi môn, mọi lứa tuổi. Học sinh tiểu học cần luyện nền mà không có máy. Học sinh cuối cấp có thể được dạy dùng máy một cách có trách nhiệm.
Có lẽ câu hỏi lớn nhất không phải là em có dùng máy không, mà là sau mười hai năm đi học, em có còn thích tự nghĩ không.
Câu hỏi thường gặp
Phần mềm phát hiện bài viết bằng trí tuệ nhân tạo có chính xác không?
Không đủ chính xác để làm bằng chứng kết luận. Chúng có thể báo nhầm bài học sinh tự viết, nên thầy cô nên dùng thêm cách khác như hỏi lại trực tiếp, xem bản nháp.
Học sinh tiểu học có nên dùng chatbot học bài không?
Ở tuổi này các em cần luyện đọc, viết, tính toán nền tảng bằng chính sức mình. Nếu dùng, nên có cha mẹ ngồi cùng và chỉ dùng để khám phá, không dùng để làm bài.
Làm sao biết con có nhờ máy làm bài hay không?
Cách tự nhiên nhất là nhờ con giải thích lại bài làm bằng lời của mình. Nếu con nói trôi chảy và trả lời được câu hỏi thêm, nhiều khả năng con đã hiểu bài.
Giáo viên có được phép cho học sinh dùng trí tuệ nhân tạo?
Điều này tuỳ quy định của từng trường và hướng dẫn của ngành giáo dục ở từng thời điểm. Thầy cô nên nói rõ với học sinh bài nào được dùng, dùng tới đâu, và cần ghi chú lại thế nào.
Dùng máy sửa văn có làm học sinh viết kém đi?
Có thể, nếu các em chép nguyên bản sửa mà không hiểu vì sao. Nếu các em đọc góp ý, tự sửa và so sánh, thì đó lại là cách luyện viết khá tốt.
