Nhiều xưởng nhỏ ở các làng nghề Việt Nam đang đứng giữa hai lựa chọn: đầu tư máy cắt, máy khắc điều khiển bằng máy tính để làm nhanh, đều và rẻ hơn, hay giữ tay nghề thủ công vốn làm nên tên tuổi của làng. Lời giải ở nhiều nơi là kết hợp: máy làm phần thô và phần lặp lại, người thợ giữ phần tinh xảo, phần hồn và câu chuyện của sản phẩm. Nhưng kết hợp thế nào cho đúng thì mỗi xưởng một bài toán.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Tập này mình đưa bạn về một làng nghề đồ gỗ ở đồng bằng Bắc Bộ, nơi tiếng đục đẽo đang dần hoà cùng tiếng máy chạy.
Tiếng máy ở làng nghề
Đi qua nhiều làng nghề đồ gỗ hôm nay, bạn sẽ nghe thấy tiếng máy nhiều hơn tiếng đục. Những chiếc máy cắt, máy khắc điều khiển bằng máy tính có thể cắt một chi tiết hoa văn trong vài phút, việc mà thợ tay mất cả buổi.
Một anh chủ xưởng trẻ ở làng nghề kể rằng anh vay vốn mua máy khắc đầu tiên khi thấy đơn hàng đồ gỗ nội thất đòi số lượng lớn, giống hệt nhau. Thợ tay làm không kịp, mà mỗi chiếc lại hơi khác nhau, khách nước ngoài không chịu.
Máy giúp xưởng anh nhận được những đơn hàng trước đây không dám nhận. Số thợ không giảm, nhưng việc của thợ đổi: ít đục thô, nhiều hoàn thiện, lắp ráp, sơn.
Nhưng ở xưởng bên cạnh, ông cụ chủ xưởng lại từ chối mua máy. Ông bảo đồ của ông là đồ thờ, đồ mỹ nghệ, khách tìm đến vì từng nét đục tay.
Máy làm tốt phần nào, người giữ phần nào?
Máy làm tốt những việc lặp lại, cần độ chính xác cao, cần nhiều chi tiết giống nhau: cắt phôi, khoan lỗ, khắc hoa văn đơn giản lặp đi lặp lại, làm những chi tiết lắp ghép cần khớp chính xác.
Người thợ vẫn giữ những phần cần con mắt và bàn tay: hoàn thiện nét khắc cho có chiều sâu, xử lý những vân gỗ đặc biệt, làm những chi tiết tinh xảo mà máy làm ra trông khô cứng, và đặc biệt là những món đồ làm riêng theo ý khách.
Ở nhiều xưởng, cách làm phổ biến là máy làm thô, người làm tinh. Máy khắc sơ hình con rồng, người thợ đục lại từng vảy, từng râu cho có hồn. Thời gian giảm nhiều, giá trị vẫn giữ được.
Cái khó là nhiều khách không phân biệt được hàng máy và hàng tay, và hàng máy giá rẻ đang kéo giá cả làng xuống.
Bài toán vốn và nợ
Máy móc tự động không rẻ với một xưởng gia đình. Nhiều chủ xưởng phải vay ngân hàng, vay người thân. Mua máy rồi mà không có đủ đơn hàng thì máy nằm đó, nợ vẫn phải trả.
Anh chủ xưởng trẻ kia nói rằng trước khi mua máy, anh đã nhận thử một đơn hàng lớn, thuê máy của xưởng khác gia công phần thô. Khi thấy khách đặt lại đều đặn, anh mới quyết định mua.
Cũng có xưởng chọn cách góp chung với vài nhà trong làng để mua một máy, chia nhau dùng. Cách này giảm gánh nặng vốn, nhưng cần sự tin tưởng và thoả thuận rõ ràng.
Lời khuyên chung là đừng mua máy vì hàng xóm mua. Hãy mua khi đã có đơn hàng thật cần máy đó.
Người trẻ có còn muốn theo nghề?
Một vấn đề lớn ở nhiều làng nghề là người trẻ không muốn theo nghề cha ông. Nghề đục tay vất vả, bụi bặm, lâu thành thạo, thu nhập không ổn định. Nhiều bạn trẻ thích lên thành phố làm công nhân, làm văn phòng.
Điều thú vị là máy móc có khi lại giữ chân người trẻ. Học vận hành máy khắc, học vẽ thiết kế trên máy tính hấp dẫn hơn với nhiều bạn. Họ trở về làng với kỹ năng mới.
Nhưng nếu ai cũng chỉ học máy, tay nghề đục tay tinh xảo có thể mất đi trong một hai thế hệ. Đó là mất mát lớn cho văn hoá, và cho cả giá trị kinh tế của làng.
Một số làng nghề đã bắt đầu mở lớp truyền nghề, kết hợp dạy cả tay nghề truyền thống lẫn thiết kế và vận hành máy.
Giữ giá trị khi hàng máy tràn lan
Khi hàng máy làm ra nhiều và rẻ, sản phẩm thủ công chỉ giữ được giá nếu khách hiểu và trân trọng sự khác biệt. Điều đó đòi hỏi người làm nghề biết kể câu chuyện của mình.
Một số xưởng đã bắt đầu quay video quá trình làm, giới thiệu người thợ, ghi rõ phần nào làm tay, phần nào dùng máy. Sự minh bạch ấy giúp khách tin và chịu trả giá cao hơn cho hàng làm tay thật.
Làng nghề cũng có thể xây dựng nhãn hiệu chung, tiêu chuẩn chất lượng chung, để tránh tình trạng hàng kém chất lượng làm xấu tên làng.
Đổi mới ở làng nghề không chỉ là mua máy, mà còn là đổi cách bán, cách kể, cách giữ uy tín.
Không có lời giải chung cho mọi xưởng
Xưởng làm đồ nội thất số lượng lớn cho khách nước ngoài cần máy để cạnh tranh. Xưởng làm đồ mỹ nghệ cao cấp, đồ thờ, đồ làm riêng có thể sống tốt với tay nghề thủ công, thậm chí giá trị còn tăng khi hàng máy tràn lan.
Nhiều xưởng ở giữa, và phải tự tìm điểm cân bằng của mình. Không có công thức nào đúng cho tất cả.
Ông cụ từ chối mua máy và anh chủ xưởng trẻ mua máy, cả hai đều có thể đúng, cho xưởng của mình.
Nếu bạn có dịp về một làng nghề, thử hỏi người thợ: phần nào trong sản phẩm này là của máy, phần nào là của bàn tay ông bà để lại?
Câu hỏi thường gặp
Xưởng nhỏ có nên đầu tư máy cắt, máy khắc tự động?
Nên khi đã có đơn hàng thật cần số lượng lớn và độ đồng đều cao. Có thể thử thuê gia công trước khi mua, và cân nhắc góp chung máy với các xưởng khác để giảm vốn.
Máy móc có làm mất nghề thủ công truyền thống không?
Có nguy cơ nếu người trẻ chỉ học máy và bỏ tay nghề. Nhưng nhiều xưởng kết hợp máy làm thô, người làm tinh, giữ được giá trị thủ công trong khi tăng năng suất.
Làm sao giữ giá cho hàng thủ công khi hàng máy rẻ tràn lan?
Minh bạch về phần làm tay và phần dùng máy, kể câu chuyện người thợ và quá trình làm, xây dựng nhãn hiệu và tiêu chuẩn chất lượng chung cho làng nghề.
Người trẻ ở làng nghề nên học gì?
Nên học cả tay nghề truyền thống lẫn thiết kế trên máy tính và vận hành máy. Kết hợp hai thứ giúp họ làm được cả hàng số lượng lớn lẫn hàng tinh xảo.
Vì sao khách nước ngoài thường đòi hàng đồng đều?
Vì các đơn hàng nội thất lớn cần nhiều sản phẩm giống hệt nhau để bày bán và lắp ráp. Hàng thủ công mỗi chiếc mỗi khác khó đáp ứng yêu cầu này.
