Thời bao cấp, nhiều gia đình Việt mua gạo, thịt, đường, vải theo tem phiếu, xếp hàng ở cửa hàng mậu dịch, và bữa cơm thường đạm bạc. Từ cuối năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu, công cuộc Đổi Mới mở đường cho chợ búa, hộ kinh doanh, hàng hoá lưu thông, và chỉ trong vài chục năm, bữa cơm lẫn nếp sống của người Việt đã thay đổi sâu sắc.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Tập này mình không bàn chính sách, chỉ kể lại đời sống thường ngày qua ký ức của những người đã sống qua hai thời, để thế hệ trẻ hiểu vì sao ông bà mình quý từng hạt cơm.
Một ngày đi mua hàng thời tem phiếu
Nhiều người lớn tuổi ở Hà Nội vẫn nhớ những buổi sáng tinh mơ xếp hàng trước cửa hàng mậu dịch. Có người đặt viên gạch, cái rổ để giữ chỗ trong hàng. Đến lượt thì có khi hàng đã hết.
Mỗi gia đình có sổ gạo, có tem phiếu cho thịt, đường, nước mắm, vải, tuỳ theo tiêu chuẩn của từng người. Lượng mua được có hạn. Gạo có khi phải độn thêm bo bo, khoai, sắn.
Một bà cụ kể rằng ngày ấy có một cân thịt là cả nhà vui như Tết. Bà chia miếng thịt thành nhiều bữa, rán lấy mỡ để dành, tóp mỡ trộn với nước mắm làm thức ăn.
Những ký ức ấy, khi kể lại, thường vừa vất vả vừa có chút ấm áp, vì hàng xóm chia sẻ với nhau nhiều. Nhưng không ai muốn quay lại.
Đổi Mới đã đổi những gì trong đời sống?
Từ cuối năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu, nền kinh tế bắt đầu chuyển sang cơ chế thị trường. Người dân được buôn bán, mở hàng, làm kinh tế gia đình. Hàng hoá được lưu thông tự do hơn giữa các vùng.
Tem phiếu dần biến mất trong những năm cuối thập niên tám mươi. Chợ đông lên, hàng nhiều lên. Người ta bắt đầu mua theo nhu cầu chứ không theo tiêu chuẩn.
Thay đổi lớn nhất có lẽ là cảm giác tự chủ. Một gia đình có thể mở quán phở ở mặt đường, làm bánh bán ở chợ, nuôi heo bán cho thương lái. Sức làm việc của mỗi nhà trực tiếp gắn với thu nhập của nhà đó.
Những năm đầu không phải dễ dàng. Có giai đoạn giá cả biến động mạnh, nhiều người mất việc ở các cơ sở cũ phải tự tìm đường. Đổi mới nào cũng có người chịu thiệt trong giai đoạn chuyển.
Bữa cơm gia đình qua vài chục năm
Hãy so bữa cơm của một gia đình bình thường hôm nay với thời bao cấp. Thịt cá có thường xuyên, rau quả phong phú, có cả trái cây nhập khẩu. Nhiều người lớn tuổi nói con cháu bây giờ không biết đói là gì.
Nhưng cũng có những thay đổi khác. Bữa cơm thời xưa thường đông đủ cả nhà vì không có nhiều lựa chọn khác. Bây giờ, mỗi người một giờ đi làm, đi học, nhiều bữa ăn ngoài, ăn vội.
Thói quen ăn uống cũng đổi. Thừa chất thay vì thiếu chất trở thành vấn đề mới ở thành phố. Bệnh tiểu đường, huyết áp, béo phì nhiều hơn.
Đổi mới mang lại sự đủ đầy, nhưng mỗi thế hệ lại phải học cách sống với sự đủ đầy ấy cho khoẻ mạnh.
Hộ kinh doanh: sức sống của phố phường
Một trong những thay đổi dễ thấy nhất là sự bùng nổ của hộ kinh doanh. Những căn nhà mặt phố trở thành cửa hàng, quán ăn, tiệm sửa xe. Người Việt có khả năng buôn bán nhỏ rất nhanh nhạy.
Một anh chủ tiệm sửa xe máy ở Sài Gòn kể rằng cha anh bắt đầu bằng một hộp đồ nghề ở vỉa hè cuối những năm tám mươi. Từ đó gia đình anh dựng nên một tiệm sửa xe có mấy thợ, nuôi các con ăn học.
Câu chuyện như vậy có ở mọi con phố. Hộ kinh doanh tạo ra việc làm cho rất nhiều người và là nền của nhiều doanh nghiệp lớn về sau.
Hôm nay, chính những hộ kinh doanh ấy đang đứng trước một làn sóng đổi mới mới: thanh toán số, bán hàng trên mạng, hoá đơn điện tử. Lịch sử của họ cho thấy họ biết cách thích nghi.
Thế hệ trẻ nên nhìn câu chuyện này thế nào?
Với người trẻ sinh ra sau những năm hai nghìn, thời bao cấp chỉ còn là chuyện kể. Nghe ông bà nói về tem phiếu có khi thấy như chuyện cổ tích.
Nhưng câu chuyện ấy dạy một điều quan trọng: cách một xã hội tổ chức kinh tế có thể thay đổi đời sống từng gia đình rất nhanh, theo cả hướng tốt lẫn hướng khó khăn.
Nó cũng nhắc rằng những thứ ta coi là hiển nhiên, như đi chợ mua gì cũng có, từng không hiển nhiên chút nào. Biết quý những gì đang có là một phần của việc lớn lên.
Thử hỏi ông bà, cha mẹ bạn về một ngày đi mua hàng ngày xưa. Có thể bạn sẽ nghe được một câu chuyện mà không sách nào ghi lại.
Đổi mới hôm nay và đổi mới hôm qua
Người Việt gọi giai đoạn từ cuối năm tám mươi sáu là Đổi Mới, viết hoa. Hôm nay, chữ đổi mới lại được dùng nhiều, với trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, kinh tế xanh.
Hai làn sóng khác nhau rất nhiều. Nhưng có một điểm chung: cả hai đều đòi hỏi con người thay đổi cách làm việc, cách sống, và cả hai đều có người được lợi trước, người phải chật vật thích nghi.
Những người đã đi qua làn sóng thứ nhất có thể là người hiểu rõ nhất rằng đổi mới không phải lúc nào cũng êm ái, nhưng đáng để đi qua.
Bữa cơm tối nay, nếu có ông bà ngồi cùng, bạn thử hỏi: ngày xưa ông bà đã thích nghi thế nào khi mọi thứ thay đổi?
Câu hỏi thường gặp
Thời bao cấp là gì?
Là giai đoạn kinh tế kế hoạch hoá tập trung, khi nhiều hàng hoá thiết yếu được phân phối theo tiêu chuẩn qua tem phiếu và cửa hàng mậu dịch, trước khi chuyển sang cơ chế thị trường.
Tem phiếu được bỏ khi nào?
Chế độ tem phiếu được bãi bỏ dần trong những năm cuối thập niên tám mươi, đầu thập niên chín mươi, khi nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường.
Công cuộc Đổi Mới bắt đầu từ khi nào?
Công cuộc Đổi Mới bắt đầu từ cuối năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu, mở đường cho kinh tế nhiều thành phần và cơ chế thị trường ở Việt Nam.
Đời sống người Việt thay đổi thế nào sau Đổi Mới?
Hàng hoá phong phú hơn, người dân được buôn bán và làm kinh tế gia đình, thu nhập và bữa ăn được cải thiện rõ. Cùng với đó là những thách thức mới như lối sống bận rộn và bệnh do thừa chất.
Làm sao tìm hiểu thêm về thời bao cấp?
Trò chuyện với người lớn tuổi trong gia đình, tham quan các bảo tàng có trưng bày về đời sống thời bao cấp, và đọc sách hồi ký của những người đã sống qua thời đó.
