Khi máy đã viết được bài luận và giải được bài tập, chấm điểm chỉ dựa trên sản phẩm nộp về không còn cho biết em đã học được gì. Nhiều thầy cô đang chuyển sang nhìn cả quá trình: viết trên lớp, hỏi đáp trực tiếp, thuyết trình, làm dự án gắn với đời sống, và chấm cả bản nháp chứ không chỉ bản cuối.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Đổi cách kiểm tra là chuyện nghe thì dễ, làm thì nặng. Tập này mình kể những cách đang được thử, cái nào hay, cái nào tốn công, để bạn hình dung lớp học đang đổi ra sao.
Vì sao bài nộp về không còn nói đủ?
Một bài văn nộp về ngày xưa là bằng chứng khá tốt rằng em đã tự nghĩ và tự viết, dù có thể tham khảo sách văn mẫu. Bây giờ, trong vài giây, một em có thể có một bài văn trơn tru mà không cần nghĩ gì.
Điều đó không có nghĩa là mọi em đều gian lận. Nhưng thầy cô không còn biết chắc bài nào là của ai. Và chấm một bài mà không biết ai viết thì điểm số mất ý nghĩa.
Thực ra vấn đề này có từ trước. Văn mẫu, lời giải trên mạng, người làm hộ đã tồn tại lâu rồi. Trí tuệ nhân tạo chỉ làm nó rẻ đến mức không thể làm ngơ được nữa.
Vì thế, thay vì chỉ tìm cách bắt gian lận, nhiều nơi bắt đầu hỏi lại câu gốc: ta đánh giá để biết điều gì về học sinh?
Chấm quá trình thay vì chỉ chấm kết quả
Một cách đang được dùng là yêu cầu học sinh nộp cả hành trình: dàn ý, bản nháp đầu, bản sửa, và vài dòng giải thích vì sao em sửa. Thầy cô nhìn vào đó thấy được suy nghĩ của em lớn lên ra sao.
Một cô dạy văn kể rằng nhờ đọc bản nháp, cô phát hiện một em học sinh rất chậm viết nhưng ý tưởng độc đáo, điều mà bài hoàn chỉnh của em không cho thấy hết. Em đó được cô khuyến khích nhiều hơn.
Cách này cũng có cái khó: thầy cô phải đọc nhiều gấp ba lần. Với lớp bốn mươi lăm em, đó là gánh nặng thật. Có thầy cô chọn chấm kỹ hành trình cho vài bài trong học kỳ chứ không phải bài nào cũng vậy.
Cũng có em làm giả cả bản nháp. Không cách nào chặn được mọi gian lận, nhưng chấm quá trình làm cho gian lận tốn công hơn tự làm.
Hỏi đáp trực tiếp và thuyết trình quay trở lại
Cách đánh giá cổ nhất lại đang trở nên hiện đại: hỏi trực tiếp. Sau khi nộp bài, em được gọi lên trả lời vài câu về chính bài của mình. Vì sao em chọn ý này, nếu đổi điều kiện thì sao.
Em tự làm thì trả lời trôi. Em nhờ máy thì thường lúng túng ngay câu thứ hai. Cách này không cần phần mềm phát hiện nào, và công bằng hơn.
Thuyết trình cũng vậy. Đứng trước lớp giải thích một vấn đề, trả lời câu hỏi của bạn, là kỹ năng thật mà máy không làm hộ được. Nó còn luyện cho các em sự tự tin.
Nhược điểm là tốn thời gian trên lớp, và những em nhút nhát có thể bị thiệt. Thầy cô cần cho em cơ hội nói trong nhóm nhỏ trước, rồi mới ra trước lớp.
Bài tập gắn với đời sống thật
Một loại bài tập khó nhờ máy làm hộ là bài tập gắn với điều chỉ em biết. Đo và vẽ sơ đồ căn bếp nhà mình rồi tính diện tích. Phỏng vấn một người làm nghề ở xóm rồi viết về nghề đó. Ghi lại nhiệt độ ngoài sân một tuần rồi nhận xét.
Máy có thể giúp em trình bày, nhưng không biết căn bếp nhà em, không nghe được bác thợ rèn đầu xóm kể chuyện. Phần quan sát và thu thập phải do em làm.
Những bài tập như vậy cũng làm việc học có ý nghĩa hơn. Một em học sinh ở vùng ven biển viết về nghề làm nước mắm của bà ngoại sẽ nhớ bài đó lâu hơn mọi bài văn mẫu.
Cái khó là chấm điểm. Mỗi bài một kiểu, không có đáp án chuẩn. Thầy cô cần bảng tiêu chí rõ ràng, công bố trước cho học sinh, để chấm công bằng.
Thi cử lớn sẽ đổi thế nào?
Với các kỳ thi lớn, thi tập trung trong phòng thi có giám thị vẫn là cách giữ công bằng. Ở đó, máy không vào được. Vì vậy thay đổi lớn nhất có lẽ diễn ra ở đánh giá thường xuyên trong năm học hơn là ở kỳ thi cuối cấp.
Nhưng nội dung thi cũng có thể dần đổi. Khi máy làm tốt những câu hỏi học thuộc, câu hỏi đáng hỏi hơn là câu đòi hỏi vận dụng, phân tích tình huống mới. Đây là hướng mà giáo dục đã bàn từ lâu, giờ có thêm lý do để đi nhanh hơn.
Mình không biết chắc các kỳ thi trong nước sẽ đổi ra sao và khi nào, việc đó tuỳ vào quyết định của ngành giáo dục. Điều chắc chắn là học sinh nào chỉ quen học thuộc sẽ gặp khó trong một thế giới mà máy thuộc hết.
Có lẽ điều đáng hỏi nhất về một bài kiểm tra trong thời mới là: nếu em có máy bên cạnh, bài này còn kiểm tra được điều gì của riêng em không?
Câu hỏi thường gặp
Chấm quá trình học là gì?
Là đánh giá cả các bước học sinh đi qua, như dàn ý, bản nháp, cách sửa bài, chứ không chỉ sản phẩm cuối cùng. Cách này giúp thầy cô thấy được tư duy và sự tiến bộ của từng em.
Thi vấn đáp có công bằng với học sinh nhút nhát không?
Có thể gây bất lợi nếu đột ngột. Thầy cô nên cho các em làm quen dần với nhóm nhỏ, hỏi câu nhẹ trước, và kết hợp với các hình thức đánh giá khác.
Làm sao chấm điểm bài tập dự án cho công bằng?
Dùng bảng tiêu chí rõ ràng được công bố trước, chia thành từng phần như quan sát, phân tích, trình bày. Học sinh biết trước tiêu chí thì cũng biết mình cần làm gì.
Có nên cho học sinh dùng trí tuệ nhân tạo khi kiểm tra?
Tuỳ mục tiêu bài kiểm tra. Nếu kiểm tra kỹ năng nền thì không nên. Nếu kiểm tra khả năng giải quyết vấn đề với công cụ, có thể cho dùng nhưng phải ghi rõ đã dùng thế nào.
Phụ huynh nên nhìn điểm số của con thế nào trong thời gian này?
Nên nhìn vào việc con có hiểu bài, nói lại được, làm được bài mới hay không, hơn là chỉ nhìn con số. Điểm số trong giai đoạn thay đổi cách đánh giá có thể biến động.
