Gia sư trí tuệ nhân tạo hứa cho mỗi em một người kèm riêng, kiên nhẫn suốt ngày đêm. Lời hứa đó không mới: phim ảnh, đài phát thanh, máy dạy học, rồi khoá học trực tuyến đều từng hứa đổi giáo dục. Lần này máy giải thích tốt hơn hẳn, nhưng phần khó nhất của việc học, là muốn học và học đều, vẫn cần người lớn bên cạnh.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Tập này mình đi ngược thời gian một chút, để xem mỗi lần có công nghệ mới, người ta đã hứa gì với lớp học, và lời hứa ấy rơi rụng ở đâu.
Vì sao học kèm riêng lại hiệu quả đến thế?
Năm một nghìn chín trăm tám mươi tư, nhà tâm lý học giáo dục Benjamin Bloom công bố một kết quả được nhắc tới suốt nhiều chục năm: học sinh được kèm riêng một thầy một trò, kết hợp với kiểm tra và sửa lỗi liên tục, đạt kết quả hơn hẳn học sinh học trong lớp đông.
Bloom gọi đó là một bài toán, vì xã hội không thể trả tiền cho mỗi em một gia sư. Câu hỏi ông đặt ra là có cách nào gần được hiệu quả đó mà không tốn như vậy không.
Lý do kèm riêng hiệu quả khá dễ hiểu. Người kèm thấy ngay em sai ở đâu, giải thích lại theo cách khác, không đi tiếp khi em chưa vững, và em không thể lơ đãng khi có người ngồi cạnh.
Gần như mọi công nghệ giáo dục sau đó đều tự giới thiệu mình là lời giải cho bài toán ấy. Trí tuệ nhân tạo là ứng viên mới nhất.
Những lời hứa cũ của công nghệ trong lớp học
Đầu thế kỷ hai mươi, nhà phát minh Thomas Edison từng nói rằng phim ảnh sẽ sớm làm sách giáo khoa lỗi thời trong trường học. Sách vẫn còn. Phim thành một công cụ hỗ trợ, có ích nhưng không thay đổi căn bản cách dạy.
Những năm năm mươi, nhà tâm lý học người Mỹ Skinner chế tạo máy dạy học: học sinh trả lời từng câu, máy cho biết đúng sai ngay, rồi mới qua câu tiếp. Ý tưởng học theo nhịp riêng và phản hồi tức thì rất hay. Nhưng máy chủ yếu luyện được kiến thức rời rạc, và trẻ nhanh chán.
Những năm hai nghìn mười, các khoá học trực tuyến mở từ các đại học danh tiếng được kỳ vọng đưa giáo dục chất lượng tới mọi người. Hàng triệu người đăng ký. Nhưng tỷ lệ học hết khoá rất thấp, và người học hết thường là người vốn đã có bằng cấp, biết tự học.
Bài học chung từ những lần đó: công nghệ làm rẻ phần truyền đạt nội dung, nhưng phần giữ người học ngồi lại và cố gắng thì công nghệ chưa giải được.
Gia sư trí tuệ nhân tạo hơn những lần trước ở đâu?
Nói công bằng, lần này có khác. Máy dạy học ngày xưa chỉ hỏi được câu có sẵn đáp án. Gia sư trí tuệ nhân tạo trò chuyện được: em hỏi vì sao, nó giải thích, em vẫn chưa hiểu, nó đổi ví dụ. Đó là phần mà trước đây chỉ người thật làm được.
Nó cũng kiên nhẫn vô hạn. Một em hỏi đi hỏi lại cùng một câu mười lần sẽ không bị mắng, không bị bạn cười. Với những em ngại hỏi trên lớp, đây là điều đáng giá.
Một số thử nghiệm ban đầu ở nhiều nơi cho thấy kết quả đáng khích lệ khi gia sư được thiết kế để gợi ý từng bước thay vì đưa đáp án. Nhưng phần lớn là thử nghiệm ngắn, quy mô nhỏ, và còn phải chờ thêm bằng chứng dài hơn.
Còn một điểm yếu rõ ràng: gia sư máy có thể giải thích sai mà vẫn rất tự tin. Một gia sư người giỏi thì biết nói câu này cô cần xem lại.
Phần nào máy vẫn khó làm thay người lớn?
Phần thứ nhất là động lực. Không em nào tự động ngồi vào bàn học chỉ vì có một gia sư giỏi trong máy tính bảng. Các em học vì muốn làm cô vui, vì được bố mẹ khen, vì bạn cùng nhóm đang chờ. Đó là chuyện của con người với con người.
Phần thứ hai là nhịp sống. Một em ngủ không đủ, nhà có chuyện buồn, bị bạn trêu ở trường, thì gia sư nào cũng vô ích. Người lớn bên cạnh mới nhìn ra những chuyện đó.
Phần thứ ba là ranh giới với màn hình. Với trẻ nhỏ, ngồi trước máy lâu kéo theo nhiều chuyện khác: dễ chuyển sang trò chơi, mỏi mắt, ít vận động. Đặt gia sư máy vào nhà là kèm theo việc phải quản thời gian màn hình.
Vì vậy, mình nghĩ gia sư trí tuệ nhân tạo có ích nhất khi nó làm trợ lý cho thầy cô và cha mẹ, chứ không phải người thay thế.
Cha mẹ nên dùng gia sư máy cho con thế nào?
Nếu muốn thử, hãy chọn công cụ được thiết kế để gợi ý chứ không đưa đáp án ngay, và ngồi cạnh con mấy buổi đầu. Xem con hỏi gì, máy trả lời ra sao, con có hiểu thật không.
Đặt giờ rõ ràng, ngắn thôi, và có mục tiêu cụ thể: hôm nay luyện hai dạng toán này. Học với máy lâu không có nghĩa là học nhiều.
Sau mỗi buổi, hỏi con kể lại một điều mới đã học. Câu chuyện kể lại cho bố mẹ quan trọng hơn số bài con đã làm trên máy.
Và giữ những giờ học không có màn hình: đọc sách giấy, làm bài trên vở, chơi với bạn. Lời hứa nào của công nghệ cũng nên được đặt cạnh câu hỏi: con mình đang cần gì nhất lúc này?
Câu hỏi thường gặp
Gia sư trí tuệ nhân tạo có thay được gia sư người không?
Nó có thể giúp giải thích và luyện tập, nhất là ở môn có đáp án rõ. Nhưng gia sư người còn giữ động lực, nhận ra cảm xúc và biết khi nào cần dừng, những thứ máy còn làm kém.
Bài toán hai độ lệch chuẩn của Bloom là gì?
Đó là phát hiện năm một nghìn chín trăm tám mươi tư rằng học sinh được kèm riêng đạt kết quả vượt trội so với học trong lớp đông. Bloom đặt bài toán tìm cách gần được hiệu quả ấy với chi phí xã hội chịu được.
Vì sao các khoá học trực tuyến mở có tỷ lệ học hết thấp?
Vì học một mình trên mạng đòi hỏi tự giác cao, không có bạn học và thầy theo sát. Người học hết thường là người vốn đã quen tự học.
Trẻ mấy tuổi thì nên dùng gia sư trí tuệ nhân tạo?
Không có tuổi chuẩn, nhưng trẻ nhỏ cần người lớn ngồi cạnh và thời gian ngắn. Với trẻ tiểu học, nên ưu tiên học với người thật và sách vở, dùng máy như phần bổ sung.
Làm sao biết gia sư máy đang dạy con sai?
Đối chiếu với sách giáo khoa, hỏi lại giáo viên khi thấy lạ, và tập cho con thói quen hỏi máy vì sao. Câu trả lời mâu thuẫn hoặc quá chung chung là dấu hiệu cần kiểm tra.
