Máy tính bỏ túi từng bị nhiều thầy cô và phụ huynh phản đối vì sợ học sinh quên cách tính. Cuối cùng nó vào lớp theo một trật tự hợp lý: học tính tay cho vững trước, dùng máy sau, và đề thi chuyển dần sang hỏi cách giải hơn là hỏi phép tính. Trí tuệ nhân tạo đang đi một con đường giống vậy, chỉ có điều nhanh hơn và chạm vào nhiều môn hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Mỗi lần có một công cụ mới bước vào lớp học, người lớn lại lo lắng theo cùng một kiểu. Tập này mình kể lại vài lần như thế, để chuyện hôm nay bớt giống ngày tận thế.
Nỗi lo này cũ hơn bạn nghĩ rất nhiều
Trong một cuộc đối thoại do triết gia Hy Lạp Plato ghi lại, Socrates kể một câu chuyện thần thoại về vị vua Ai Cập lo rằng chữ viết sẽ làm người ta lười ghi nhớ, chỉ có vẻ hiểu biết mà không thật sự hiểu. Điều trớ trêu là ta biết nỗi lo ấy chính nhờ chữ viết.
Nỗi lo đó không hoàn toàn sai. Khi có chữ viết, con người quả thật ít học thuộc những bài thơ dài như các thời đại truyền miệng. Nhưng đổi lại, ta có sách, có thư viện, có thể tích luỹ tri thức qua nhiều thế hệ.
Mỗi công cụ mới đều có cái giá của nó. Chữ viết làm trí nhớ dài bớt luyện. Máy tính bỏ túi làm tính nhẩm bớt luyện. Bản đồ trên điện thoại làm khả năng nhớ đường bớt luyện. Câu hỏi không phải là có mất gì không, mà là đổi lại được gì, và phần mất có đáng giữ không.
Với trí tuệ nhân tạo, phần có nguy cơ bớt luyện là suy nghĩ và viết. Đó là phần quan trọng hơn tính nhẩm rất nhiều, nên nỗi lo lần này có cơ sở hơn.
Máy tính bỏ túi đã vào lớp học như thế nào?
Khi máy tính bỏ túi trở nên rẻ vào khoảng những năm bảy mươi của thế kỷ trước, nhiều nước tranh luận gay gắt về việc có cho học sinh dùng không. Phía lo ngại sợ trẻ không còn biết cộng trừ nhân chia. Phía ủng hộ cho rằng tính toán thủ công tốn thời gian có thể dành cho tư duy.
Kết quả ở nhiều nơi là một thoả hiệp. Ở lớp nhỏ, trẻ phải học tính tay và tính nhẩm cho vững. Lên lớp lớn, máy được dùng cho những phép tính phức tạp, để học sinh tập trung vào cách đặt bài toán.
Ở Việt Nam, máy tính cầm tay được dùng trong nhiều kỳ thi, với danh sách loại máy được phép mang vào. Cách ra đề cũng dần đổi: bài toán đòi hỏi biết dùng máy vào đúng lúc, chứ không chỉ bấm cho ra số.
Nhìn lại, những người lo ngại không sai hoàn toàn: khả năng tính nhẩm của nhiều người có lẽ đã kém đi. Nhưng xã hội chấp nhận cái giá đó vì phần được lớn hơn.
Trí tuệ nhân tạo khác máy tính bỏ túi ở đâu?
Có ba khác biệt lớn. Thứ nhất, máy tính bỏ túi chỉ làm một việc hẹp là tính toán. Trí tuệ nhân tạo làm được ở gần như mọi môn: viết văn, giải toán, dịch, tóm tắt lịch sử. Không có môn nào hoàn toàn đứng ngoài.
Thứ hai, máy tính bỏ túi luôn đúng. Trí tuệ nhân tạo thì có lúc sai, và sai rất tự tin. Một học sinh dùng máy tính bỏ túi không cần kiểm tra lại phép nhân. Một học sinh dùng chatbot thì cần.
Thứ ba là tốc độ. Máy tính bỏ túi vào lớp học qua nhiều năm, đủ thời gian để thầy cô, sách giáo khoa và đề thi thích nghi. Trí tuệ nhân tạo đến với học sinh gần như cùng lúc với người lớn, có khi trước người lớn.
Vì vậy, bài học từ máy tính bỏ túi là hữu ích, nhưng không thể sao chép nguyên xi. Trật tự học nền trước, dùng máy sau vẫn đúng. Nhưng phải thêm một kỹ năng mới: biết nghi ngờ máy.
Học nền trước, dùng máy sau: áp vào thời trí tuệ nhân tạo
Nếu áp trật tự đó, học sinh nhỏ cần tự viết được một đoạn văn rõ ràng, tự giải được bài toán cơ bản, trước khi được dùng máy để hỗ trợ. Không vì máy viết được mà bỏ qua bước tập viết.
Lên lớp lớn, khi đã có nền, các em có thể được dạy dùng máy cho những việc phù hợp: tìm ý, kiểm tra lập luận, luyện ngoại ngữ. Và được dạy cách kiểm tra lại kết quả của máy.
Điều khó là ranh giới giữa nền và nâng cao không rõ như với phép tính. Viết một đoạn văn thế nào là đủ nền? Mỗi môn, mỗi lứa tuổi sẽ cần câu trả lời riêng, và các thầy cô đang phải tự tìm.
Cũng giống chuyện máy tính bỏ túi, có lẽ sẽ mất nhiều năm tranh luận và thử nghiệm trước khi có một trật tự ổn định.
Điều gì đáng giữ dù có công cụ nào?
Qua mỗi lần công cụ mới vào lớp, có những thứ vẫn còn giá trị. Biết ước lượng: dù dùng máy tính, người biết ước lượng sẽ nhận ra ngay khi mình bấm nhầm một số không. Với trí tuệ nhân tạo cũng vậy, người có kiến thức nền sẽ nhận ra khi máy nói điều vô lý.
Biết viết để nghĩ: viết không chỉ để nộp bài, mà để sắp xếp suy nghĩ của chính mình. Nhờ máy viết hộ thì bài có, nhưng suy nghĩ không được sắp xếp.
Biết chịu đựng cái khó: giải một bài toán mất nửa giờ, viết đi viết lại một đoạn văn. Cảm giác vượt qua cái khó là một phần của lớn lên mà công cụ nào làm hộ cũng làm mất.
Ông cha ta học chữ bằng bút lông, ta học bằng bút bi, con cháu ta học cùng máy. Công cụ đổi, nhưng câu hỏi vẫn là: các em có tự đứng được không, khi không có công cụ trong tay?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao máy tính bỏ túi từng bị phản đối trong trường học?
Vì nhiều người sợ học sinh mất khả năng tính tay và tính nhẩm. Sau tranh luận, nhiều nơi chọn cách cho học sinh học tính tay vững trước rồi mới dùng máy ở lớp lớn.
Socrates lo gì về chữ viết?
Theo cuộc đối thoại do Plato ghi lại, Socrates kể câu chuyện về nỗi lo chữ viết làm người ta lười ghi nhớ và chỉ có vẻ hiểu biết. Đây thường được nhắc như ví dụ sớm nhất về nỗi lo công nghệ trong học tập.
Có nên cấm học sinh nhỏ dùng trí tuệ nhân tạo?
Với học sinh nhỏ, nên ưu tiên luyện kỹ năng nền như đọc, viết, tính toán mà không có máy. Việc dùng công cụ có thể đến sau, khi các em đã có nền và có người lớn hướng dẫn.
Học sinh có còn cần học tính nhẩm không?
Vẫn cần, vì tính nhẩm và ước lượng giúp phát hiện kết quả vô lý, kể cả khi dùng máy. Đó là nền để không phụ thuộc mù quáng vào công cụ.
Bài học lớn nhất từ chuyện máy tính bỏ túi là gì?
Là công cụ mới nên vào lớp theo trật tự: học nền trước, dùng công cụ sau, và đổi cách đánh giá cho phù hợp. Với trí tuệ nhân tạo cần thêm kỹ năng kiểm tra vì máy có thể sai.
