Khi con lớn lên cùng trí tuệ nhân tạo, cha mẹ nên dạy con ba điều: máy có thể sai và phải biết kiểm tra lại, có những việc con phải tự làm thì mới lớn được, và máy nói chuyện giống người đến đâu thì cũng không phải là bạn. Cha mẹ không cần giỏi công nghệ để dạy những điều này, chỉ cần ngồi cùng con và hỏi đúng câu.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Thế hệ con mình là thế hệ đầu tiên lớn lên với một cỗ máy biết trò chuyện. Không ai có kinh nghiệm nuôi dạy trong hoàn cảnh này, nên tập này mình chia sẻ những gì đang thấy, chứ không phải lời khuyên của chuyên gia.
Điều thứ nhất: máy có thể sai, và sai rất tự tin
Trẻ em có xu hướng tin người lớn, tin sách, và giờ thì tin cả máy. Khi chatbot trả lời bằng giọng chắc nịch, trẻ dễ coi đó là sự thật. Đây là điều đầu tiên cần dạy.
Cách dạy hiệu quả nhất là cho con tự thấy. Cùng con hỏi máy một câu mà cả nhà biết đáp án, như đường từ nhà tới trường bà ngoại, hay một chuyện trong gia đình. Máy sẽ bịa hoặc trả lời chung chung. Con sẽ nhớ bài học đó lâu hơn mọi lời giảng.
Rồi dạy con thói quen kiểm tra: thông tin quan trọng thì hỏi thêm một nguồn khác, hỏi thầy cô, tra sách. Không phải nghi ngờ mọi thứ, mà là biết khi nào cần kiểm tra.
Đây cũng là bài học về tin tức nói chung. Một đứa trẻ biết máy có thể sai sẽ dễ biết rằng một bài trên mạng cũng có thể sai.
Điều thứ hai: giữ những việc con phải tự làm
Cha mẹ nào cũng muốn con nhẹ nhàng hơn mình. Nhưng có những việc khó là cần thiết để lớn. Tự viết một bài văn, tự giải một bài toán, tự nghĩ cách xin lỗi bạn, tự tìm cách giải một trò chơi khó.
Nếu mỗi lần gặp khó con đều hỏi máy, con sẽ thiếu đi cảm giác tự vượt qua. Cảm giác ấy là gốc của sự tự tin, không công cụ nào cho được.
Một bà mẹ ở Hải Phòng kể rằng nhà chị có luật rất đơn giản: việc gì con thử tự làm hai lần chưa được thì mới được hỏi máy hoặc hỏi bố mẹ. Lúc đầu con kêu ca, sau thì quen, và có lúc con tự làm được rồi khoe ầm nhà.
Luật mỗi nhà một khác, nhưng tinh thần là giữ lại cho con phần khó vừa sức.
Điều thứ ba: máy giống người đến mấy cũng không phải là bạn
Đây là điều mới, chưa thế hệ nào phải dạy. Chatbot ngày nay nói chuyện ngọt ngào, nhớ điều con kể, khen con, an ủi con. Với một đứa trẻ cô đơn hay đang buồn, nó có thể trở thành nơi con tìm đến thay vì tìm cha mẹ, bạn bè.
Cha mẹ nên nói chuyện thẳng với con: máy được làm ra để trả lời cho vừa lòng người dùng, nó không thật sự lo cho con như bố mẹ, thầy cô, bạn bè. Những gì quan trọng, buồn, sợ, thì kể với người thật.
Cũng cần dạy con không kể thông tin riêng tư với máy: tên trường, địa chỉ nhà, chuyện gia đình. Những gì nhập vào máy có thể được lưu lại và dùng theo cách con không biết.
Mình không nghĩ cần cấm con trò chuyện với máy. Nhưng cha mẹ nên biết con đang trò chuyện gì, và luôn là người con muốn tìm đến trước.
Dạy theo từng lứa tuổi thế nào?
Với trẻ mầm non và đầu tiểu học, chưa cần cho con dùng chatbot một mình. Nếu có, cha mẹ ngồi cùng, dùng như một trò chơi hỏi đáp, và chủ yếu để con thấy máy cũng có lúc sai.
Với trẻ cuối tiểu học và trung học cơ sở, có thể cho con dùng có hướng dẫn, chủ yếu để tìm hiểu, không để làm bài. Đặt luật rõ ràng về giờ giấc và mục đích.
Với trẻ trung học phổ thông, con sẽ dùng nhiều, ở trường và ở nhà. Lúc này vai trò của cha mẹ chuyển từ kiểm soát sang trò chuyện: con dùng vào việc gì, con thấy máy giỏi ở đâu, dở ở đâu, con có lo gì không.
Ở lứa tuổi nào thì cũng vậy, cha mẹ nên tự thử dùng công cụ một chút. Không cần thành thạo, chỉ cần đủ để hiểu con đang nói về cái gì.
Cha mẹ cũng đang học cùng con
Thật ra, nhiều cha mẹ cũng đang bối rối với công cụ mới. Không sao cả. Có khi chính con là người dạy bố mẹ cách dùng, và đó là dịp tốt để trò chuyện.
Điều con học được nhiều nhất không phải là lời cha mẹ nói, mà là cách cha mẹ làm. Nếu bố mẹ cũng hỏi máy mọi thứ mà không kiểm tra, cũng dán mắt vào màn hình trong bữa cơm, con sẽ học theo.
Giữ những khoảng thời gian không có màn hình cho cả nhà: bữa cơm, buổi đi dạo, giờ đọc sách. Đó là nơi con học cách làm người mà không máy nào dạy được.
Con mình sẽ sống trong một thế giới đầy máy thông minh. Có lẽ món quà lớn nhất cha mẹ cho con là một con người biết tự nghĩ, biết yêu thương, và biết khi nào nên tắt máy.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì được dùng chatbot?
Không có tuổi chuẩn chung, và mỗi công cụ có quy định độ tuổi riêng trong điều khoản sử dụng. Trẻ nhỏ nên dùng khi có người lớn ngồi cùng, trẻ lớn hơn có thể dùng có hướng dẫn và luật rõ ràng.
Làm sao để con không phụ thuộc vào trí tuệ nhân tạo khi học?
Đặt luật con phải tự thử trước khi hỏi máy, và khen khi con tự làm được. Hỏi con giải thích lại bài làm bằng lời của mình để biết con có hiểu thật không.
Con nói chuyện với chatbot nhiều có sao không?
Đáng để ý nếu con tìm đến máy thay vì người thật khi buồn hoặc cô đơn. Hãy trò chuyện với con, tìm hiểu lý do, và nhắc con rằng máy không thể thay bạn bè, gia đình.
Có nên kiểm tra lịch sử trò chuyện của con với máy?
Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên biết con đang dùng gì. Với trẻ lớn, nên ưu tiên trò chuyện và thoả thuận trước, vì kiểm tra lén có thể làm mất lòng tin giữa cha mẹ và con.
Cha mẹ không rành công nghệ thì dạy con thế nào?
Không cần rành, chỉ cần thử dùng một chút và ngồi cùng con. Những bài học quan trọng nhất như trung thực, kiểm tra thông tin, giữ riêng tư không phụ thuộc vào kỹ thuật.
