Mỗi làn sóng công nghệ thường mang lợi ích trước cho người trẻ, người ở thành phố, người có vốn và có sẵn kỹ năng. Còn người lớn tuổi, người ở vùng xa, người đang làm những nghề cũ thì dễ bị bỏ lại phía sau. Không phải vì công nghệ xấu, mà vì lợi ích của nó không tự chia đều. Muốn chia đều hơn thì phải có người, có tổ chức chủ động làm điều đó.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Nhiều tập trước, mình hay kết bằng câu hỏi ai được lợi, ai chịu thiệt. Tập này mình dành trọn cho câu hỏi đó.
Bác xe ôm ở góc phố
Ở nhiều góc phố Việt Nam, vẫn còn những bác xe ôm truyền thống ngồi chờ khách, mũ bảo hiểm cũ, tấm bìa ghi chữ xe ôm. Mười năm trước, đó là cách đi lại phổ biến. Rồi xe công nghệ đến.
Xe công nghệ mang lại nhiều thứ tốt: giá rõ ràng, không phải mặc cả, gọi được từ bất cứ đâu, có đánh giá tài xế. Hàng trăm nghìn người có thêm việc làm.
Nhưng những bác xe ôm lớn tuổi, không quen dùng điện thoại thông minh, không muốn hoặc không thể đăng ký vào ứng dụng, thì khách ít dần. Một bác ở Hà Nội nói rằng có ngày bác ngồi từ sáng tới trưa không có cuốc nào.
Câu chuyện ấy không phải để kết tội xe công nghệ. Nó để nhắc rằng ngay cả một đổi mới có ích cho đa số vẫn có người chịu thiệt, và người chịu thiệt thường là người yếu thế nhất.
Vì sao lợi ích không tự chia đều?
Lý do thứ nhất là người được lợi trước là người đã có sẵn điều kiện. Muốn dùng công nghệ mới cần thiết bị, cần kết nối, cần kỹ năng, cần thời gian học. Ai đã có những thứ đó thì đi nhanh, ai chưa có thì càng tụt lại.
Lý do thứ hai là vị trí địa lý. Hạ tầng thường đến thành phố trước, nông thôn sau, vùng núi sau nữa. Mạng tốc độ cao, dịch vụ trực tuyến, trường học có máy tính, tất cả đều không đều.
Lý do thứ ba là tuổi tác. Người trẻ lớn lên cùng công nghệ học nhanh hơn. Người lớn tuổi không chỉ học chậm hơn mà còn ít có ai dạy.
Lý do thứ tư là nghề nghiệp. Mỗi làn sóng công nghệ thường làm một số nghề co lại. Người làm những nghề đó, nhất là người đã lớn tuổi, rất khó chuyển nghề.
Khoảng cách số không chỉ là có hay không có điện thoại
Khi nói về khoảng cách số, người ta hay nghĩ tới chuyện có hay không có thiết bị, có hay không có mạng. Ở Việt Nam, điện thoại thông minh đã khá phổ biến, nên khoảng cách đó đang thu hẹp.
Nhưng còn một khoảng cách khác khó thấy hơn: khoảng cách về kỹ năng và sự tự tin. Có điện thoại mà chỉ biết nghe gọi, xem video, không biết tra cứu thông tin chính thống, không biết làm thủ tục trực tuyến, không biết nhận ra lừa đảo.
Và một khoảng cách nữa: ai được hưởng lợi kinh tế. Hai người cùng có điện thoại, một người dùng nó để bán hàng, học kỹ năng mới, kiếm thêm thu nhập; người kia dùng nó chủ yếu để giải trí. Khoảng cách thu nhập có thể giãn ra.
Thu hẹp những khoảng cách này cần giáo dục, cần người hướng dẫn, chứ không chỉ cần phát thiết bị.
Có thể làm gì để ít người bị bỏ lại hơn?
Ở cấp doanh nghiệp, khi đưa công nghệ mới vào, có thể đào tạo lại nhân viên thay vì chỉ thay người, giữ lối đi cho khách chưa quen, như vẫn nhận tiền mặt, vẫn có quầy hỗ trợ.
Ở cấp cộng đồng, những lớp học công nghệ cho người cao tuổi ở nhà văn hoá, những bạn trẻ tình nguyện hướng dẫn hàng xóm, những trạm y tế xã làm cầu nối cho khám bệnh từ xa, đều là cách thiết thực.
Ở cấp gia đình, con cháu kiên nhẫn dạy ông bà, cha mẹ, và nhận ra rằng mình là cầu nối quan trọng nhất.
Ở cấp cá nhân, nếu bạn là người đang bị bỏ lại, đừng ngại hỏi, đừng ngại học chậm. Không ai phải tự xoay xở một mình.
Trí tuệ nhân tạo: lần này ai bị bỏ lại?
Với trí tuệ nhân tạo, có một điều khác lạ: những người dễ bị ảnh hưởng không chỉ là lao động tay chân, mà cả nhiều người làm văn phòng, những người từng được xem là an toàn.
Đồng thời, công cụ trí tuệ nhân tạo cũng có thể giúp thu hẹp khoảng cách: dịch cho người không biết ngoại ngữ, đọc cho người khiếm thị, giải thích thủ tục bằng ngôn ngữ dễ hiểu cho người ít học. Nếu được thiết kế và phổ biến đúng cách.
Cũng có lo ngại rằng những ngôn ngữ ít người dùng, những vùng ít dữ liệu, sẽ được công cụ phục vụ kém hơn. Một người nói tiếng dân tộc thiểu số có thể nhận được câu trả lời kém hơn nhiều so với người nói tiếng Anh.
Ai sẽ bị bỏ lại lần này còn tuỳ vào những lựa chọn mà chúng ta, doanh nghiệp, nhà trường, cộng đồng, đưa ra trong những năm tới.
Một câu hỏi nên đi cùng mọi đổi mới
Mình nghĩ mọi cuộc đổi mới, dù ở công ty, trường học hay gia đình, nên đi kèm một câu hỏi: ai có thể bị bỏ lại, và mình làm gì cho họ?
Câu hỏi đó không làm chậm đổi mới. Nó làm cho đổi mới bền hơn, vì những người bị bỏ lại thường trở thành người phản đối, và sự phản đối có thể làm đổ vỡ cả kế hoạch.
Nó cũng làm cho đổi mới tử tế hơn. Một xã hội đo sự tiến bộ không chỉ bằng người đi đầu đi xa tới đâu, mà bằng người đi cuối có còn theo kịp không.
Lần tới đi ngang một bác xe ôm ngồi chờ ở góc phố, bạn thử nghĩ: trong công việc của mình, ai đang ngồi ở góc phố như thế?
Câu hỏi thường gặp
Khoảng cách số là gì?
Là sự chênh lệch giữa các nhóm người trong việc tiếp cận và sử dụng công nghệ số, không chỉ về thiết bị và kết nối mà còn về kỹ năng, sự tự tin và khả năng hưởng lợi kinh tế từ công nghệ.
Ai dễ bị bỏ lại trong chuyển đổi số?
Người cao tuổi, người ở vùng sâu vùng xa, người thu nhập thấp, người khuyết tật và người làm những nghề bị công nghệ thay thế thường gặp nhiều khó khăn hơn.
Doanh nghiệp làm gì để không bỏ lại nhân viên khi đổi mới?
Đào tạo lại nhân viên, chuyển họ sang vị trí phù hợp, giữ lối đi cho khách hàng chưa quen công nghệ, và trao đổi minh bạch về kế hoạch nhân sự.
Trí tuệ nhân tạo có làm khoảng cách giàu nghèo giãn ra không?
Có nguy cơ nếu lợi ích tập trung vào người có kỹ năng và vốn. Nhưng nếu được thiết kế và phổ biến tốt, nó cũng có thể giúp người yếu thế tiếp cận thông tin và dịch vụ dễ hơn.
Người lớn tuổi nên làm gì để không bị tụt lại?
Học từng việc nhỏ có ích cho mình, nhờ con cháu hoặc lớp học cộng đồng hướng dẫn, không ngại hỏi, và cẩn thận với lừa đảo khi dùng dịch vụ trực tuyến.
