Con người thường đánh giá quá cao tác động của một công nghệ mới trong vài năm đầu, và lại đánh giá quá thấp tác động của nó sau vài chục năm. Lý do là khi tưởng tượng, ta thấy công nghệ chạy ngay lập tức, mà quên phần chậm nhất của mọi cuộc đổi mới: con người phải học, tổ chức phải sắp xếp lại, luật lệ phải theo kịp, hạ tầng phải xây. Hiểu điều này giúp ta không hoảng khi cơn sốt lên, và không coi thường khi cơn sốt xẹp.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Mở đầu chuỗi bài về cách nhìn tỉnh trước những cơn sốt, mình bắt đầu bằng một quy luật nghe đơn giản mà đúng tới lạ lùng.
Một câu nói được nhắc lại mãi
Nhà nghiên cứu tương lai người Mỹ Roy Amara có một câu nói được trích dẫn rất nhiều, đại ý: ta có xu hướng đánh giá quá cao tác động của một công nghệ trong ngắn hạn và đánh giá quá thấp nó trong dài hạn. Người ta gọi vui đó là định luật Amara.
Nó không phải định luật khoa học theo nghĩa chặt chẽ. Nó là một quan sát được lặp lại qua nhiều làn sóng công nghệ, đủ nhiều để trở thành kim chỉ nam cho người làm nghề dự báo.
Một công ty tư vấn công nghệ còn vẽ ra một đường cong gọi là chu kỳ cường điệu: công nghệ mới xuất hiện, kỳ vọng lên tới đỉnh, rồi tụt xuống đáy thất vọng khi thực tế không như mong đợi, rồi từ từ đi lên một mức ổn định khi người ta tìm ra cách dùng thật.
Đường cong này không đúng với mọi công nghệ, và bị phê phán là quá đơn giản. Nhưng nó giúp ta hình dung một nhịp quen thuộc.
Internet: từ bong bóng tới thay đổi thế giới
Cuối những năm chín mươi, thế giới sốt internet. Công ty nào có chữ chấm com trong tên đều được nhà đầu tư đổ tiền vào. Người ta nói về một nền kinh tế mới, nơi luật cũ không còn đúng.
Rồi đầu những năm hai nghìn, bong bóng vỡ. Rất nhiều công ty phá sản, giá cổ phiếu công nghệ lao dốc. Nhiều người kết luận internet bị thổi phồng.
Nhưng nhìn lại hai mươi năm sau, internet đã thay đổi thế giới còn sâu hơn những gì người ta mơ trong cơn sốt. Chỉ có điều, nó cần thời gian để mạng nhanh hơn, điện thoại thông minh ra đời, người dùng quen, doanh nghiệp đổi cách làm.
Cả hai phía đều sai: người sốt sai về tốc độ, người thất vọng sai về tầm vóc. Đó chính là định luật Amara trong đời thật.
Xe tự lái: lời hứa đến gần mãi
Khoảng giữa những năm hai nghìn mười, nhiều người trong ngành dự báo rằng chỉ vài năm nữa xe tự lái hoàn toàn sẽ chạy khắp các thành phố, tài xế sẽ mất việc hàng loạt.
Nhiều năm sau, xe tự lái đã chạy thử và phục vụ khách ở một số thành phố, trong những điều kiện nhất định. Đó là thành tựu thật. Nhưng xa với hình dung xe tự lái khắp nơi mà nhiều người từng hứa.
Lý do không chỉ là công nghệ khó. Còn là luật lệ, bảo hiểm, trách nhiệm khi có tai nạn, sự chấp nhận của người dân, hạ tầng đường xá, và những tình huống hiếm gặp mà máy chưa xử lý được.
Ở Việt Nam, với đường phố đông xe máy, người đi bộ băng qua bất cứ đâu, có lẽ xe tự lái hoàn toàn còn là chuyện xa hơn nữa.
Vì sao ta luôn nghĩ nó đến nhanh hơn?
Lý do thứ nhất là ta nhìn bản thử nghiệm và tưởng nó là sản phẩm. Một video trình diễn máy làm được một việc ấn tượng không cho biết nó làm được bao nhiêu lần trong một trăm lần, trong điều kiện nào.
Lý do thứ hai là ta quên phần không phải công nghệ. Một công nghệ có trong phòng thí nghiệm chưa có nghĩa là nó có trong bệnh viện, trường học, nhà máy. Khoảng cách ấy thường mất nhiều năm.
Lý do thứ ba là người nói to nhất thường là người có lợi khi ta tin. Công ty cần gọi vốn, người bán khoá học, người cần lượt xem đều có động cơ nói nhanh hơn, lớn hơn thực tế.
Lý do thứ tư là nỗi sợ bỏ lỡ. Thấy ai cũng nói, ta sợ mình chậm chân, và vội tin.
Còn vì sao ta coi thường dài hạn?
Sau khi cơn sốt qua, nhiều người rút ra kết luận sai: thì ra chỉ là thổi phồng. Họ ngừng để ý, trong khi công nghệ vẫn âm thầm tiến bộ, chi phí giảm dần, người dùng tăng dần.
Thay đổi dài hạn thường diễn ra từ từ đến mức không ai thấy. Không có ngày nào internet đột nhiên thay đổi thế giới. Nó thay đổi từng chút, mỗi năm một ít, cho tới khi ta nhìn lại và thấy mọi thứ đã khác.
Ta cũng khó tưởng tượng những tác động bậc hai: ai ngờ điện thoại có định vị lại tạo ra cả nghề giao đồ ăn, ai ngờ máy giặt lại góp phần đổi vai trò của phụ nữ.
Vì thế, sau cơn sốt, đó lại là lúc đáng để ý nhất, khi những người nghiêm túc lặng lẽ tìm ra cách dùng thật.
Giữ đầu óc tỉnh trước cơn sốt trí tuệ nhân tạo
Với trí tuệ nhân tạo hôm nay, định luật Amara gợi ý một thái độ cân bằng. Đừng tin rằng mọi nghề sẽ biến mất trong năm năm. Cũng đừng tin rằng đây chỉ là trò thổi phồng rồi sẽ qua.
Hãy hỏi: công nghệ này đang làm được gì thật, trong điều kiện nào, với chi phí bao nhiêu, ai đang dùng thật và được gì. Những câu hỏi cụ thể giúp tách cái có thật khỏi lời quảng cáo.
Với quyết định cá nhân, như học gì, đầu tư gì, đừng chạy theo cơn sốt, nhưng cũng đừng đứng ngoài hoàn toàn. Thử dùng ở mức vừa phải, học từng bước.
Mười năm nữa nhìn lại hôm nay, có lẽ ta sẽ thấy mình đã lo quá nhiều về những điều không xảy ra, và chưa đủ chuẩn bị cho những điều đã xảy ra. Bạn nghĩ điều gì sẽ thuộc nhóm thứ hai?
Câu hỏi thường gặp
Định luật Amara là gì?
Là nhận định của nhà nghiên cứu Roy Amara rằng con người có xu hướng đánh giá quá cao tác động của công nghệ trong ngắn hạn và đánh giá quá thấp tác động đó trong dài hạn.
Chu kỳ cường điệu công nghệ là gì?
Là mô hình mô tả kỳ vọng về công nghệ mới tăng vọt lên đỉnh, rồi rơi xuống đáy thất vọng, sau đó dần đi lên mức ổn định khi tìm được cách ứng dụng thật. Mô hình này hữu ích để hình dung nhưng không đúng với mọi công nghệ.
Bong bóng chấm com là gì?
Là cơn sốt đầu tư vào các công ty internet cuối những năm chín mươi, rồi sụp đổ vào đầu những năm hai nghìn khiến nhiều công ty phá sản. Dù vậy, internet sau đó vẫn thay đổi thế giới sâu sắc.
Vì sao xe tự lái chưa phổ biến như dự báo?
Ngoài thách thức kỹ thuật với những tình huống hiếm, còn có vấn đề luật lệ, trách nhiệm khi tai nạn, bảo hiểm, hạ tầng và sự chấp nhận của người dân.
Làm sao đánh giá đúng một công nghệ mới?
Hỏi cụ thể công nghệ đang làm được gì thật, trong điều kiện nào, chi phí bao nhiêu, ai đang dùng và được gì. Cảnh giác với người có lợi khi ta tin vào lời hứa lớn.
