Sách giấy, chiếc xe đạp, đài phát thanh, cái chợ, bữa cơm gia đình vẫn sống khoẻ dù đã bị dự báo sẽ chết nhiều lần. Có một quy luật giản dị: một thứ đã tồn tại lâu thường có lý do để tồn tại tiếp, vì nó giải đúng một nhu cầu bền vững, rẻ, dễ dùng, và đã sống sót qua nhiều lần thử thách. Biết điều này giúp ta bớt vội vàng vứt bỏ cái cũ chỉ vì có cái mới.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Một podcast về đổi mới mà lại làm một tập ca ngợi thứ cũ, nghe có vẻ lạ. Nhưng hiểu vì sao cái cũ sống được là một phần quan trọng của việc nhìn đổi mới cho tỉnh.
Những lời cáo phó viết sớm
Khi truyền hình ra đời, nhiều người nói đài phát thanh sẽ chết. Đài vẫn sống, đổi sang phục vụ người lái xe, người làm việc tay chân, người ở vùng xa, và ngày nay là cả podcast, mà bạn đang nghe chính là một ví dụ.
Khi sách điện tử xuất hiện, nhiều người nói sách giấy sẽ biến mất. Sách điện tử lớn lên, nhưng sách giấy vẫn được in, được mua, được tặng nhau. Nhiều người đọc cả hai, mỗi loại cho một hoàn cảnh.
Khi xe máy, ô tô phổ biến, nhiều người nghĩ xe đạp sẽ chỉ còn trong viện bảo tàng. Xe đạp vẫn sống, và ở nhiều thành phố trên thế giới còn được khuyến khích trở lại vì sức khoẻ và môi trường.
Khi siêu thị và thương mại điện tử phát triển, nhiều người dự báo chợ truyền thống sẽ tàn. Chợ ở Việt Nam vẫn đông, vì người Việt chuộng đồ tươi, thích mặc cả, thích chuyện trò với người bán quen.
Quy luật của những thứ đã sống lâu
Có một ý tưởng được nhà văn và nhà nghiên cứu rủi ro Nassim Taleb phổ biến, thường được gọi là hiệu ứng Lindy. Đại ý: với những thứ không hư hỏng theo tuổi như ý tưởng, công nghệ, cuốn sách, thì thứ nào đã tồn tại càng lâu, càng có khả năng tồn tại thêm lâu nữa.
Một cuốn sách đã được đọc suốt hai trăm năm có khả năng còn được đọc thêm nhiều năm nữa. Một cuốn sách mới ra năm ngoái thì chưa biết. Bánh xe đã có hàng nghìn năm, khó mà biến mất ngày mai.
Đây không phải định luật chính xác, chỉ là một cách suy nghĩ hữu ích. Nó nhắc rằng thời gian là một phép thử khắc nghiệt, và những gì vượt qua được thường có giá trị thật.
Ngược lại, những thứ mới, dù hào nhoáng, chưa qua phép thử đó. Nhiều thứ sẽ biến mất sau vài năm.
Vì sao cái cũ trụ được?
Lý do thứ nhất là nó giải một nhu cầu rất cơ bản và lâu dài. Con người cần ăn, cần đi lại, cần kể chuyện, cần gặp nhau. Những thứ phục vụ nhu cầu cơ bản ấy có nền móng vững.
Lý do thứ hai là nó rẻ và đơn giản. Xe đạp không cần xăng, không cần sạc, sửa được ở bất cứ đâu. Sách giấy không cần pin, không lỗi phần mềm, đọc được sau năm mươi năm.
Lý do thứ ba là nó đã được tối ưu qua thời gian dài. Hàng nghìn năm làm chợ, người ta đã biết cách sắp sạp, cách trả giá, cách giữ khách quen. Những tinh tế đó khó sao chép trong một ứng dụng.
Lý do thứ tư là nó gắn với cảm xúc và văn hoá. Mùi sách mới, tiếng rao ở chợ, bữa cơm có cả nhà là những thứ người ta không muốn mất, dù có cái mới tiện hơn.
Cái cũ cũng đổi để sống
Nói cái cũ sống khoẻ không có nghĩa là nó đứng yên. Những thứ trụ được thường là những thứ biết đổi mình mà vẫn giữ lõi.
Đài phát thanh đổi từ phát sóng sang phát qua mạng, từ chương trình theo giờ sang nghe lúc nào cũng được. Chợ truyền thống thêm quét mã thanh toán, người bán nhận đặt hàng qua tin nhắn. Hiệu sách thêm góc cà phê, tổ chức buổi gặp tác giả.
Xe đạp có thêm loại trợ lực điện, có dịch vụ thuê xe đạp công cộng ở nhiều thành phố.
Cái cũ sống được là nhờ dám nhận cái mới vào mà không đánh mất mình. Đó cũng là bài học cho mọi tổ chức và mọi người làm nghề.
Bài học khi chọn giữa cũ và mới
Khi đứng trước một lựa chọn đổi mới, ở công ty hay ở nhà, hãy hỏi: cái cũ này đang giải nhu cầu gì, đã tồn tại bao lâu, và cái mới có thật sự giải tốt hơn không, hay chỉ mới hơn.
Đừng vứt bỏ một quy trình đã chạy tốt nhiều năm chỉ vì có phần mềm mới. Hãy thử song song, xem cái mới có thật sự tốt hơn ở những điểm quan trọng không.
Với kỹ năng cá nhân cũng vậy. Những kỹ năng lâu đời như đọc sâu, viết rõ, nói chuyện tử tế, tính nhẩm, có khả năng giữ giá lâu hơn những kỹ năng gắn với một công cụ cụ thể.
Đổi mới khôn ngoan là biết giữ cái đã qua thử thách, và thử cái mới một cách thận trọng.
Một podcast cũng là thứ cũ đổi mới
Mình muốn kết tập này bằng một chút tự trào. Podcast mà bạn đang nghe là gì nếu không phải là một hình thức rất cũ, kể chuyện bằng giọng nói, được làm mới bằng công nghệ.
Từ thời ông bà ngồi nghe kể chuyện bên bếp lửa, tới thời cả nhà quây quần bên chiếc đài, tới bây giờ mỗi người một tai nghe, nhu cầu nghe một giọng người kể chuyện vẫn không đổi.
Có lẽ đó là bài học sâu nhất: công nghệ đổi, hình thức đổi, nhưng những nhu cầu rất người thì ở lại.
Trong nhà bạn, thứ gì đã ở đó lâu nhất, và vì sao nó vẫn còn đó?
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng Lindy là gì?
Là ý tưởng rằng với những thứ không hư hỏng theo tuổi như ý tưởng, công nghệ, sách, thứ nào đã tồn tại càng lâu thì càng có khả năng tồn tại thêm lâu nữa. Đây là một cách suy nghĩ hữu ích, không phải định luật chính xác.
Vì sao sách giấy chưa bị sách điện tử thay thế?
Vì sách giấy không cần pin, dễ đọc lâu, dễ tặng, gắn với cảm xúc và thói quen. Nhiều người dùng cả hai loại cho những hoàn cảnh khác nhau.
Chợ truyền thống ở Việt Nam có bị siêu thị thay thế không?
Siêu thị và mua sắm trực tuyến phát triển mạnh, nhưng chợ truyền thống vẫn đông nhờ đồ tươi, giá linh hoạt, quan hệ quen biết. Nhiều chợ cũng đang thêm thanh toán số và giao hàng.
Có nên luôn chọn cái mới thay cái cũ?
Không nhất thiết. Nên hỏi cái mới có thật sự giải nhu cầu tốt hơn không, thử song song trước khi bỏ cái cũ, và giữ lại những gì đã qua thử thách thời gian.
Kỹ năng nào ít bị lỗi thời?
Những kỹ năng lâu đời gắn với nhu cầu cơ bản như đọc hiểu sâu, viết rõ ràng, giao tiếp tử tế, tư duy phản biện thường giữ giá lâu hơn kỹ năng gắn với một công cụ cụ thể.
