Nghịch lý Jevons nói rằng khi một thứ được dùng hiệu quả hơn và vì thế rẻ đi, tổng lượng sử dụng nó có thể tăng lên chứ không giảm, vì người ta tìm ra nhiều cách dùng mới và dùng nhiều hơn. Đèn tiết kiệm điện, xe máy đỡ tốn xăng, và có lẽ cả trí tuệ nhân tạo đều có thể rơi vào nghịch lý này. Hiểu nó giúp ta bớt ngây thơ khi nghe rằng một công nghệ hiệu quả hơn sẽ tự động làm ta tiêu thụ ít đi.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Tập này mình kể về một nhà kinh tế học sống cách đây hơn một trăm rưỡi năm, và vì sao ý tưởng của ông lại được nhắc tới nhiều trong thời trí tuệ nhân tạo.
Than đá và một cuốn sách năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm
Năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm, nhà kinh tế học người Anh William Stanley Jevons viết một cuốn sách về than đá. Khi ấy, nước Anh lo lắng về việc than sẽ cạn. Nhiều người tin rằng máy hơi nước hiệu quả hơn, đốt ít than hơn cho cùng một công việc, sẽ giúp tiết kiệm than.
Jevons lập luận ngược lại. Ông chỉ ra rằng khi máy hơi nước hiệu quả hơn, chạy máy rẻ hơn, nên nhiều nhà máy, nhiều ngành bắt đầu dùng máy hơi nước. Tổng lượng than tiêu thụ tăng lên chứ không giảm.
Nói đơn giản: hiệu quả làm giảm giá, giá giảm làm tăng nhu cầu, và nếu nhu cầu tăng đủ mạnh, tổng tiêu thụ sẽ tăng.
Ý tưởng này về sau được gọi là nghịch lý Jevons, và được các nhà kinh tế học năng lượng bàn luận suốt từ đó tới nay.
Những ví dụ quanh ta
Đèn tiết kiệm điện là ví dụ dễ thấy. Khi đèn ít tốn điện, người ta bật đèn nhiều hơn, lâu hơn, trang trí nhiều hơn. Thành phố sáng rực về đêm, biển quảng cáo, đèn cầu, đèn cây. Mỗi bóng tốn ít điện, nhưng số bóng tăng lên rất nhiều.
Xe đỡ tốn xăng cũng vậy. Khi đi lại rẻ hơn, người ta đi nhiều hơn, đi xa hơn, sống xa nơi làm việc hơn.
Điều hoà hiệu quả hơn, rẻ hơn, làm nhiều gia đình lắp điều hoà ở mọi phòng thay vì một phòng.
Cần nói công bằng: không phải lúc nào tổng tiêu thụ cũng tăng. Các nhà kinh tế gọi phần dùng thêm do rẻ đi là hiệu ứng phản hồi. Có khi nó nhỏ, phần tiết kiệm vẫn còn. Có khi nó lớn tới mức xoá hết phần tiết kiệm. Mức nào thì phải đo cụ thể từng trường hợp.
Trí tuệ nhân tạo và nghịch lý Jevons
Trong những năm gần đây, nghịch lý Jevons được nhắc lại nhiều khi bàn về trí tuệ nhân tạo. Khi các mô hình chạy hiệu quả hơn, chi phí cho mỗi câu trả lời giảm. Nhưng khi rẻ đi, người ta dùng nó cho nhiều việc hơn, tích hợp vào nhiều sản phẩm hơn.
Kết quả có thể là tổng lượng điện và tài nguyên dùng cho trí tuệ nhân tạo tăng lên, dù mỗi lần dùng đã hiệu quả hơn. Đây là một lo ngại thật về môi trường, và các con số cụ thể vẫn đang được nhiều nơi tranh luận.
Nghịch lý này cũng áp dụng cho chữ nghĩa. Khi viết một văn bản rẻ đi gần như bằng không, lượng văn bản trên thế giới tăng vọt: email, bài viết, báo cáo. Ta có nhiều chữ hơn, nhưng có chắc là có nhiều hiểu biết hơn?
Và với công việc: khi một việc được làm nhanh hơn nhờ máy, có thể người ta đòi làm nhiều hơn, chứ không phải làm ít đi.
Nghịch lý trong công việc hằng ngày
Nhiều người đi làm đã trải qua nghịch lý này mà không biết tên. Khi có thư điện tử, gửi một lá thư gần như miễn phí, và hộp thư của ta đầy ắp. Khi họp trực tuyến dễ dàng, lịch họp dày đặc hơn.
Một chị trưởng phòng kể rằng khi công ty dùng công cụ trí tuệ nhân tạo để soạn báo cáo nhanh hơn, sếp không cho mọi người về sớm, mà yêu cầu báo cáo dài hơn, nhiều hơn, thường xuyên hơn.
Đây là lý do nhiều người thấy công nghệ tiết kiệm thời gian mà mình không có thêm thời gian. Thời gian tiết kiệm được bị lấp đầy bởi nhu cầu mới.
Nhận ra điều này giúp ta chủ động hơn: quyết định thời gian được giải phóng sẽ dùng vào việc gì, thay vì để nó tự bị lấp đầy.
Vậy hiệu quả có còn đáng theo đuổi?
Nghịch lý Jevons không có nghĩa là hiệu quả là xấu. Hiệu quả giúp nhiều người tiếp cận được những thứ trước đây đắt đỏ: ánh sáng, đi lại, thông tin. Đó là tiến bộ thật.
Nhưng nó có nghĩa là chỉ hiệu quả thôi chưa đủ để giảm tiêu thụ tài nguyên. Nếu muốn giảm tổng tiêu thụ, cần kết hợp hiệu quả với những lựa chọn khác: chính sách giá, thay đổi thói quen, chuyển sang nguồn sạch hơn.
Với mỗi gia đình, mỗi người, nghịch lý gợi một câu hỏi đơn giản: khi mình tiết kiệm được nhờ thiết bị hiệu quả hơn, mình có đang dùng nhiều hơn để bù lại không?
Ví dụ, sau khi thay đèn tiết kiệm, nhà mình có bật đèn suốt ngày đêm vì nghĩ chẳng tốn bao nhiêu không?
Nhìn tỉnh trước lời hứa hiệu quả
Lần tới nghe một công nghệ được quảng cáo là tiết kiệm, xanh hơn, hiệu quả hơn, hãy hỏi thêm một câu: khi nó rẻ hơn, người ta sẽ dùng nó nhiều hơn tới mức nào?
Câu hỏi này không phải để phản đối đổi mới, mà để nhìn đủ cả bức tranh. Nhiều kế hoạch tiết kiệm năng lượng thất bại vì quên mất hiệu ứng phản hồi.
Jevons viết về than đá trong thời máy hơi nước. Hơn một trăm rưỡi năm sau, câu hỏi của ông vẫn còn nguyên giá trị với điện, xăng, và cả với những cỗ máy biết viết.
Thử nhìn lại một thứ bạn dùng hiệu quả hơn trong năm qua. Bạn đang dùng nó ít hơn, hay nhiều hơn?
Câu hỏi thường gặp
Nghịch lý Jevons là gì?
Là hiện tượng khi một tài nguyên được sử dụng hiệu quả hơn và rẻ đi, tổng lượng tiêu thụ tài nguyên đó có thể tăng lên vì nhu cầu sử dụng tăng. Ý tưởng do nhà kinh tế học William Stanley Jevons nêu năm một nghìn tám trăm sáu mươi lăm.
Hiệu ứng phản hồi trong tiết kiệm năng lượng là gì?
Là phần tiêu thụ tăng thêm do việc sử dụng trở nên rẻ hơn nhờ hiệu quả. Nó có thể làm giảm một phần hoặc xoá hết phần năng lượng tiết kiệm được, tuỳ từng trường hợp.
Dùng đèn tiết kiệm điện có thật sự giảm tiền điện không?
Thường có, nếu thói quen sử dụng không đổi. Nhưng nếu vì đèn rẻ mà bật nhiều hơn, lâu hơn, phần tiết kiệm có thể bị giảm.
Nghịch lý Jevons liên quan gì tới trí tuệ nhân tạo?
Khi mỗi lần dùng trí tuệ nhân tạo rẻ và hiệu quả hơn, người ta có thể dùng nó nhiều hơn rất nhiều, khiến tổng lượng điện và tài nguyên tiêu thụ tăng. Mức độ cụ thể vẫn đang được tranh luận.
Làm sao tránh nghịch lý Jevons trong đời sống?
Khi dùng thiết bị hiệu quả hơn, giữ thói quen sử dụng có ý thức, không dùng nhiều hơn chỉ vì rẻ hơn. Ở quy mô xã hội, cần kết hợp hiệu quả với chính sách và nguồn năng lượng sạch.
