Nghề đang đổi thường báo trước bằng những dấu hiệu nhỏ, lặng lẽ: khách bắt đầu hỏi những thứ mình chưa làm, giá công bị ép dần dù mình làm không kém đi, người mới vào nghề học theo cách khác hẳn mình, và chính việc mình giỏi nhất bắt đầu được làm nhanh hơn bằng công cụ. Nhận ra sớm cho mình thời gian đổi từ từ, theo cách của mình, thay vì bị hoàn cảnh đẩy đi.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Phần lớn chúng ta không bị mất nghề trong một ngày. Ta bị mất nó từng chút một, trong lúc bận rộn với những đơn hàng của hôm nay. Tập này nói về cách ngẩng lên nhìn.
Dấu hiệu thứ nhất: khách hỏi thứ mình chưa làm
Một anh thiết kế đồ hoạ làm tự do mười mấy năm ở Sài Gòn kể rằng mấy năm trước, khách bắt đầu hỏi anh có làm video ngắn cho mạng xã hội không, có làm hình động không. Anh từ chối vì không phải nghề của mình. Rồi những khách đó không quay lại.
Khi khách hỏi một thứ mình chưa làm, đó là thông tin quý. Nó cho biết nhu cầu đang dịch chuyển về đâu. Một lần thì có thể là ngẫu nhiên. Năm lần trong một năm thì là xu hướng.
Cách đơn giản là ghi lại. Mỗi lần khách hỏi một thứ mình không làm, ghi vào một cuốn sổ. Cuối năm đọc lại, bạn sẽ thấy bức tranh rõ hơn mọi bài báo dự đoán.
Không phải yêu cầu nào cũng đáng theo. Nhưng những yêu cầu lặp lại, gần với kỹ năng mình đang có, là con đường mở rộng tự nhiên nhất.
Dấu hiệu thứ hai: giá công bị ép dần
Khi một việc trở nên dễ làm hơn nhờ công cụ, giá của nó thường giảm. Nếu trước đây một bộ nhận diện thương hiệu mất hai tuần, giờ có công cụ làm nháp trong vài giờ, khách sẽ không trả giá cũ nữa.
Dấu hiệu này dễ bị hiểu nhầm là thị trường khó khăn chung, hay khách keo kiệt. Nhưng nếu giá giảm ở đúng phần việc mà công cụ làm tốt, còn những phần khác vẫn giữ giá, thì đó là tín hiệu nghề đang đổi.
Phản ứng sai là cố làm nhiều hơn với giá thấp hơn. Phản ứng tốt hơn là nhìn xem phần nào trong việc của mình vẫn giữ giá, và dịch chuyển dần sang phần đó.
Với anh thiết kế kia, phần giữ giá là hiểu doanh nghiệp của khách đủ sâu để tư vấn họ nên nói gì với ai, chứ không phải phần vẽ logo.
Dấu hiệu thứ ba: người mới vào nghề học khác hẳn
Hãy để ý những người trẻ mới vào nghề. Họ học bằng công cụ gì, làm việc theo cách nào, nhanh ở đâu, yếu ở đâu. Nếu họ làm được trong một ngày việc mình mất một tuần, đó không phải lý do để coi thường họ là không có nền tảng.
Người trẻ thường có những điểm yếu thật: thiếu kinh nghiệm với khách khó, thiếu hiểu biết về những trường hợp hiếm. Đó là lợi thế của người lâu năm. Nhưng nếu người lâu năm không chịu học công cụ mới, lợi thế ấy sẽ bị thu hẹp dần.
Một cách hay là học ngược. Nhờ một bạn trẻ chỉ cho mình cách họ làm, đổi lại mình chia sẻ những gì mình biết về khách hàng, về nghề. Cả hai bên đều được.
Đừng để lòng tự ái của người đi trước chặn mất một nguồn học quý.
Dấu hiệu thứ tư: việc mình giỏi nhất có công cụ làm
Đây là dấu hiệu khó chấp nhận nhất. Cái làm nên tên tuổi của mình, cái mình mất nhiều năm để thành thạo, giờ một công cụ làm được ở mức khá.
Phản ứng tự nhiên là phủ nhận: máy làm không bằng mình. Điều đó có thể đúng, máy chưa bằng người giỏi nhất. Nhưng khách không phải lúc nào cũng cần người giỏi nhất. Nhiều khi họ cần vừa đủ, nhanh và rẻ.
Phản ứng tốt hơn là hỏi: phần nào trong việc này máy chưa làm được, và phần nào khách sẵn sàng trả thêm cho người. Thường đó là phần hiểu bối cảnh, phần chịu trách nhiệm, phần làm việc với con người.
Kỹ năng cũ không mất giá trị hoàn toàn. Nó trở thành nền để mình kiểm tra, chỉnh sửa và nâng cấp cái máy làm ra, một vai trò mới mà người không có nền không làm được.
Đổi từ từ thay vì bị đẩy đi
Khi đã thấy dấu hiệu, đừng vội bỏ nghề. Hãy đổi từ từ. Dành một phần nhỏ thời gian mỗi tuần học một kỹ năng bên cạnh, gần với cái mình đang có.
Nhận thử vài việc mới với giá mềm cho khách quen, nói rõ là mình đang học. Khách quen thường thông cảm, và mình có cơ hội học trên việc thật.
Giữ nguồn thu chính trong lúc chuyển. Đổi nghề mà bỏ thu nhập cùng lúc là áp lực rất lớn, dễ dẫn tới quyết định vội.
Một năm, hai năm, phần việc mới dần lớn lên, phần cũ thu nhỏ lại. Đó là cách đổi nghề êm nhất, giống như chuyển nhà mà không phải ngủ ngoài đường đêm nào.
Nỗi buồn khi nghề đổi là thật
Nói nhiều về chiến lược, nhưng cũng cần thừa nhận: thấy nghề mình đổi là một nỗi buồn thật. Những năm tháng học nghề, niềm tự hào về tay nghề, mối quan hệ với đồng nghiệp cũ, tất cả đều có thể lung lay.
Cho phép mình buồn một chút là bình thường. Nói chuyện với người cùng nghề, chia sẻ lo lắng, thường giúp nhẹ lòng hơn là giữ trong đầu.
Nhưng đừng để nỗi buồn biến thành tê liệt. Nhiều người giỏi nhất trong các ngành đã đổi nghề ít nhất một lần, và mang theo những gì quý nhất của nghề cũ sang nghề mới.
Thử ngẩng lên khỏi việc hôm nay vài phút: trong năm qua, khách của bạn đã hỏi những gì mà bạn chưa trả lời được?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nghề mình sắp lỗi thời?
Để ý các dấu hiệu như khách hỏi những dịch vụ mình chưa làm, giá công giảm ở đúng phần việc công cụ làm tốt, người mới vào nghề làm việc theo cách khác hẳn, và việc mình giỏi nhất đã có công cụ làm ở mức khá.
Có nên bỏ nghề ngay khi thấy dấu hiệu thay đổi?
Không nên vội. Cách an toàn là giữ nguồn thu chính, dành một phần thời gian học kỹ năng bên cạnh, nhận thử việc mới với khách quen, rồi dịch chuyển dần.
Người làm nghề lâu năm có lợi thế gì khi nghề đổi?
Họ có hiểu biết sâu về khách hàng, về những tình huống hiếm, và có nền để kiểm tra, chỉnh sửa kết quả của công cụ. Đó là vai trò mà người mới chưa làm được.
Nên học kỹ năng mới theo hướng nào?
Ưu tiên kỹ năng gần với cái mình đang có và đã được khách hỏi tới nhiều lần. Đó là con đường mở rộng tự nhiên, tận dụng được kinh nghiệm cũ.
Cảm thấy buồn khi nghề thay đổi có bình thường không?
Có, đó là cảm xúc tự nhiên khi một phần bản sắc nghề nghiệp lung lay. Chia sẻ với người cùng nghề và chuyển cảm xúc thành hành động nhỏ giúp vượt qua tốt hơn.
