Đổi mình bền nhất là bằng những bước nhỏ tới mức gần như không thể thất bại, gắn vào một việc mình vẫn làm hằng ngày, làm đều đặn, và chỉ tăng dần khi đã thành nếp. Quyết tâm lớn hay đổ vỡ vì nó dựa vào ý chí, mà ý chí thì cạn rất nhanh sau một ngày làm việc mệt mỏi, một tuần con ốm, một tháng nhiều việc.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Ở những tập trước, mình nói nhiều về đổi mới trong nghề và trong tổ chức. Tập này quay về chuyện nhỏ hơn mà cũng khó hơn: làm sao đổi chính mình, một thói quen, một kỹ năng, một nếp sống.
Vì sao quyết tâm đầu năm hay chết vào tháng hai?
Hầu như ai cũng từng có một danh sách quyết tâm đầu năm: mỗi sáng chạy năm cây số, mỗi ngày học một giờ tiếng Anh, mỗi tuần đọc một cuốn sách. Tuần đầu hăng hái, tuần thứ ba bắt đầu bỏ một hôm, tháng thứ hai thì quên hẳn.
Lý do không phải mình lười. Lý do là mục tiêu được đặt ở mức đòi hỏi ý chí mỗi ngày. Những ngày khoẻ, vui, rảnh thì làm được. Nhưng đời thường có nhiều ngày mệt, buồn, bận. Mỗi lần bỏ, cảm giác thất bại lại làm lần sau khó bắt đầu hơn.
Thêm nữa, quyết tâm lớn thường đổi quá nhiều thứ cùng lúc. Vừa dậy sớm, vừa đổi chế độ ăn, vừa học thêm. Mỗi thay đổi đã khó, cộng lại thì quá sức.
Cách khác là đảo ngược: thay vì dựa vào ý chí, hãy thiết kế để không cần nhiều ý chí.
Bước nhỏ tới mức buồn cười
Thay vì chạy năm cây số, hãy bắt đầu bằng việc mang giày chạy và ra khỏi cửa. Thay vì học tiếng Anh một giờ, hãy học năm từ mới. Thay vì đọc một cuốn sách mỗi tuần, hãy đọc hai trang trước khi ngủ.
Nghe thì buồn cười, nhỏ quá thì có ích gì. Nhưng mục tiêu của giai đoạn đầu không phải là kết quả, mà là thói quen có mặt. Ngày nào cũng làm, dù rất nhỏ, để não quen với việc đó là một phần của ngày.
Bước nhỏ còn có một lợi ích: những ngày tệ nhất, bạn vẫn làm được. Không có ngày nào thất bại, nên không có cảm giác tội lỗi kéo mình bỏ cuộc.
Và thường thì khi đã bắt đầu, bạn làm nhiều hơn. Đã ra khỏi cửa với giày chạy rồi thì chạy một vòng. Đã đọc hai trang thì đọc thêm vài trang. Nhưng phần thêm là quà, không phải bắt buộc.
Gắn việc mới vào việc cũ
Một cách hiệu quả là gắn thói quen mới vào một thói quen đã có sẵn. Sau khi pha cà phê buổi sáng, mình học năm từ mới. Sau khi đánh răng buổi tối, mình đọc hai trang sách. Sau khi đỗ xe ở cơ quan, mình đi bộ thêm một vòng quanh toà nhà.
Thói quen cũ trở thành lời nhắc tự nhiên, không cần đặt chuông, không cần nhớ. Câu viết ra rõ ràng theo kiểu sau khi làm việc này, mình sẽ làm việc kia giúp não ghi nhớ.
Môi trường cũng quan trọng. Muốn đọc sách thì để sách trên gối. Muốn uống nhiều nước thì để chai nước trên bàn làm việc. Muốn bớt lướt mạng buổi tối thì để điện thoại sạc ở phòng khác.
Thay đổi môi trường thường hiệu quả hơn thay đổi ý chí, vì môi trường làm việc cho mình cả những lúc mình quên.
Thói quen cần bao lâu để thành nếp?
Có một câu hay được truyền tai rằng thói quen hình thành sau hai mươi mốt ngày. Con số này không có cơ sở vững chắc.
Một nghiên cứu ở Anh công bố năm hai nghìn lẻ chín theo dõi người tham gia xây thói quen mới hằng ngày cho thấy thời gian để việc đó trở nên gần như tự động khác nhau rất nhiều giữa từng người và từng việc, trung bình vào khoảng hơn hai tháng, có người nhanh hơn nhiều, có người lâu hơn nhiều.
Nghiên cứu đó cũng cho thấy bỏ một ngày không làm hỏng cả quá trình. Điều quan trọng là quay lại ngay hôm sau, đừng để một ngày bỏ thành một tuần bỏ.
Tức là hãy chuẩn bị tâm lý cho một hành trình vài tháng, không phải vài tuần, và tha thứ cho mình những ngày lỡ.
Áp dụng cho học một kỹ năng nghề mới
Tinh thần bước nhỏ đặc biệt hợp với việc học kỹ năng mới khi đang đi làm. Bạn muốn học dùng một công cụ trí tuệ nhân tạo cho công việc? Đừng đăng ký khoá học ba tháng rồi bỏ dở. Mỗi ngày dùng nó cho một việc nhỏ thật trong công việc của mình.
Bạn muốn học ngoại ngữ để làm việc với khách nước ngoài? Mỗi ngày đọc một email mẫu, ghi lại ba cụm từ hay. Sau vài tháng, bạn có hàng trăm cụm từ dùng được ngay.
Một chị kế toán ở Cần Thơ kể chị học bảng tính nâng cao bằng cách mỗi sáng thứ hai thử một hàm mới trên chính bảng số liệu của công ty. Một năm sau, chị là người được cả phòng hỏi.
Cái hay của cách này là việc học gắn liền với việc thật, nên nhớ lâu và thấy ngay giá trị.
Khi nào thì tăng dần?
Khi việc nhỏ đã thành tự động, làm mà không cần nghĩ, không cần cố, đó là lúc tăng thêm một chút. Năm từ thành mười từ. Một vòng quanh toà nhà thành hai vòng.
Tăng từng chút, mỗi lần một thứ. Nếu thấy bắt đầu khó giữ đều, lùi lại một bước. Giữ nhịp đều quan trọng hơn tăng nhanh.
Ghi lại tiến trình, đơn giản như đánh dấu vào lịch mỗi ngày đã làm. Nhìn chuỗi dấu dài dần tạo cảm giác thành tựu và động lực không muốn làm đứt chuỗi.
Đổi mới bản thân không phải là một cú lột xác. Nó giống như nước chảy đá mòn. Hôm nay, bước nhỏ nhất bạn có thể bắt đầu là gì?
Câu hỏi thường gặp
Có đúng là thói quen hình thành sau hai mươi mốt ngày?
Không có cơ sở vững chắc. Một nghiên cứu ở Anh cho thấy thời gian để thói quen trở nên tự động khác nhau rất nhiều giữa từng người và từng việc, trung bình khoảng hơn hai tháng.
Vì sao mục tiêu lớn hay bị bỏ giữa chừng?
Vì chúng đòi hỏi ý chí mạnh mỗi ngày, trong khi cuộc sống có nhiều ngày mệt và bận. Mỗi lần bỏ tạo cảm giác thất bại, làm việc bắt đầu lại khó hơn.
Gắn thói quen mới vào thói quen cũ là gì?
Là chọn một việc bạn đã làm hằng ngày, như pha cà phê hay đánh răng, rồi làm việc mới ngay sau đó. Thói quen cũ thành lời nhắc tự nhiên cho thói quen mới.
Bỏ một ngày có làm hỏng thói quen đang xây không?
Không. Điều quan trọng là quay lại ngay hôm sau, đừng để một ngày bỏ kéo dài thành nhiều ngày.
Làm sao học kỹ năng mới khi đi làm bận rộn?
Chia nhỏ việc học thành bước rất nhỏ mỗi ngày, gắn vào việc thật trong công việc, ghi lại tiến trình và tăng dần khi đã quen.
