Nỗi sợ bị công nghệ bỏ lại là cảm giác rất phổ biến, nhất là với người từ bốn mươi tuổi trở lên. Cách sống với nó không phải là đuổi theo mọi thứ mới, mà là tách tiếng ồn khỏi thay đổi thật, chọn một vài thứ thật sự đáng học cho công việc và đời sống của mình, học cùng người khác cho đỡ cô đơn, và nhớ rằng kinh nghiệm sống của mình là thứ mà máy không có.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Tập này không có mẹo năng suất nào. Mình chỉ muốn trò chuyện với bạn, người đang thấy mỗi sáng mở điện thoại là thêm một công cụ mới, một bản tin bảo rằng ai không học sẽ bị đào thải.
Vì sao cảm giác này nặng đến vậy?
Một phần là vì tin tức. Các bản tin công nghệ được viết để thu hút sự chú ý, và nỗi sợ là thứ thu hút tốt nhất. Câu như nghề này sẽ biến mất trong năm năm được chia sẻ nhiều hơn câu như nghề này sẽ đổi dần trong vài chục năm.
Một phần là vì so sánh. Mạng xã hội đầy những người khoe mình vừa học công cụ này, vừa làm dự án kia bằng trí tuệ nhân tạo. Ta thấy họ đi nhanh, và thấy mình đứng yên.
Một phần là vì thật. Có những thay đổi đang diễn ra trong công việc của nhiều người, và lo lắng là phản ứng hợp lý trước điều chưa chắc chắn.
Hiểu rằng nỗi lo của mình là tổng của cả ba phần đó giúp ta bớt nặng. Không phải mọi lo lắng đều phản ánh mức nguy hiểm thật.
Tách tiếng ồn khỏi thay đổi thật
Một cách đơn giản là hỏi: thay đổi này có chạm tới công việc hằng ngày của mình không, trong một hai năm tới. Nếu câu trả lời là không rõ, có thể để đó, theo dõi nhẹ nhàng.
Tin tức về một công cụ mới gây chấn động thường là tiếng ồn. Việc sếp bạn yêu cầu cả phòng dùng một phần mềm mới từ tháng sau là thay đổi thật.
Cũng nên hạn chế liều lượng tin. Nếu đọc tin công nghệ làm bạn lo âu, hãy đọc mỗi tuần một lần thay vì mỗi giờ. Thay đổi quan trọng sẽ không biến mất chỉ vì bạn đọc muộn vài ngày.
Chọn vài nguồn tin bình tĩnh, có kiểm chứng, thay vì những tài khoản chuyên đăng tin giật gân. Tâm trạng của bạn sẽ khác hẳn.
Chọn vài thứ đáng học, không phải mọi thứ
Không ai học kịp mọi thứ mới. Kể cả người làm trong ngành công nghệ cũng không. Người bình tĩnh là người đã chấp nhận điều đó và chọn lọc.
Hãy chọn một hai thứ có ích trực tiếp cho công việc hoặc cuộc sống của mình. Một chị bán hàng có thể học cách dùng công cụ để viết mô tả sản phẩm. Một anh kỹ sư có thể học cách dùng trợ lý để tra tài liệu kỹ thuật. Không cần nhiều hơn.
Học đến mức dùng được thật, chứ không phải biết qua. Một công cụ dùng thành thạo có giá trị hơn mười công cụ đã thử một lần.
Rồi để phần còn lại trôi qua. Cảm giác bỏ lỡ sẽ còn, nhưng nó nhẹ hơn nhiều khi bạn biết mình đã chọn có chủ ý.
Học cùng người khác cho đỡ cô đơn
Học một mình dễ nản. Học cùng người khác, nhất là người cùng hoàn cảnh, vừa vui hơn vừa bền hơn. Một nhóm đồng nghiệp cùng tuổi mỗi tuần ngồi với nhau một buổi, mỗi người chia sẻ một cách dùng mới.
Đừng ngại hỏi người trẻ hơn. Nhiều người trung niên ngại hỏi con cháu hay nhân viên trẻ vì sợ mất mặt. Nhưng người trẻ thường vui khi được nhờ, và đó cũng là dịp để hai thế hệ hiểu nhau.
Một bác giáo viên về hưu kể rằng bác học dùng điện thoại thông minh từ cháu nội, đổi lại bác dạy cháu viết chữ đẹp. Hai ông cháu thân nhau hơn từ những buổi học ấy.
Cũng có những lớp học ngắn ở thư viện, nhà văn hoá, hội người cao tuổi. Đó là nơi gặp người cùng cảnh, và thấy mình không đơn độc.
Kinh nghiệm sống vẫn là thứ máy không có
Giữa những lo lắng về việc phải học cái mới, ta hay quên mất những gì mình đã có. Hai mươi năm làm nghề là hai mươi năm gặp đủ loại khách, xử lý đủ loại tình huống, hiểu những điều không sách nào ghi.
Máy có thể biết nhiều thông tin, nhưng nó không biết ông khách quen này nóng tính nhưng tốt bụng, không biết mùa nào trong năm hàng hay ứ, không biết cách nói một tin xấu sao cho người nghe đỡ đau.
Khi kết hợp kinh nghiệm đó với một chút công cụ mới, người trung niên thường làm tốt hơn cả người trẻ giỏi công nghệ mà thiếu trải nghiệm.
Nên thay vì nghĩ mình đang tụt lại, hãy nghĩ mình đang mang một hành trang nặng giá trị, chỉ cần thêm vài món đồ mới.
Khi nỗi lo trở nên quá sức
Có khi nỗi lo không chỉ là lo, mà thành mất ngủ, căng thẳng kéo dài, không muốn đi làm. Lúc đó đừng tự chịu một mình. Nói chuyện với người thân, bạn bè, hoặc tìm tới chuyên gia tâm lý.
Lo lắng về tương lai công việc là chuyện chung của rất nhiều người, không có gì xấu hổ. Nhiều công ty cũng có những chương trình hỗ trợ nhân viên, hãy hỏi thử.
Và nhớ rằng con người đã đi qua rất nhiều làn sóng thay đổi. Ông bà ta đi qua thời không điện tới thời có tivi, cha mẹ ta đi qua thời viết thư tay tới thời gọi video. Mỗi thế hệ đều đã thích nghi, theo cách của mình.
Sáng mai, thay vì mở một bản tin công nghệ, thử dành mười phút học một điều nhỏ có ích cho chính công việc của bạn. Rồi xem cảm giác có khác không.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao bớt lo lắng về trí tuệ nhân tạo?
Hạn chế đọc tin giật gân, chọn vài nguồn tin bình tĩnh, tập trung học một hai thứ có ích trực tiếp, và học cùng người khác. Nếu lo âu kéo dài ảnh hưởng tới sức khoẻ, hãy tìm người tư vấn.
Người trung niên có học kịp công nghệ mới không?
Có, nếu chọn lọc thứ cần học và học đều đặn. Người trung niên còn có lợi thế kinh nghiệm, giúp dùng công cụ mới vào đúng việc tốt hơn.
Có cần học mọi công cụ trí tuệ nhân tạo mới không?
Không. Không ai học kịp mọi thứ. Chọn một hai công cụ có ích cho công việc của mình và dùng thành thạo là đủ.
Hỏi người trẻ hơn về công nghệ có ngại không?
Nhiều người ngại, nhưng người trẻ thường vui khi được nhờ. Đổi lại, người lớn có thể chia sẻ kinh nghiệm sống và nghề nghiệp, giúp hai bên hiểu nhau hơn.
Khi nào nỗi lo về công việc cần được hỗ trợ chuyên môn?
Khi nó kéo dài, gây mất ngủ, căng thẳng nặng hoặc làm bạn không muốn đi làm. Lúc đó nên nói chuyện với người thân và tìm tới chuyên gia tâm lý.
