Nghề tay chân vững hơn ta tưởng trước trí tuệ nhân tạo, vì máy móc giỏi chữ và số trên màn hình nhanh hơn rất nhiều so với giỏi cầm cái mỏ lết trong một gầm bồn rửa chật chội. Thợ điện nước, thợ sửa xe, thợ hồ, người chăm sóc người bệnh làm việc trong thế giới thật, mỗi ca một kiểu, và robot làm được việc ấy vẫn còn đắt và vụng.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Nhiều năm, cha mẹ Việt hay nói học cho giỏi để khỏi phải làm thợ. Tập này mình kể vì sao làn sóng mới đang làm câu nói ấy cũ đi, và vì sao thợ giỏi vẫn nên để ý công nghệ.
Vì sao máy giỏi viết văn trước khi giỏi bắt vít?
Nghe thì ngược đời: máy viết được một bài thơ tạm được, nhưng chưa tự thay được một cái vòi nước. Lý do nằm ở dữ liệu và ở thế giới vật lý. Chữ nghĩa có sẵn hàng núi trên mạng để máy học. Còn cảm giác siết một con ốc vừa đủ chặt, không làm nứt ống nhựa cũ, thì không có cuốn sách nào chép lại được.
Thêm nữa, mỗi căn nhà là một bài toán khác. Ống đi âm tường hay đi nổi, ống sắt đời cũ hay ống nhựa mới, chủ nhà trước đã tự chế những gì. Người thợ nhìn qua là đoán được, còn máy thì phải được dạy cho từng trường hợp.
Cuối cùng là chuyện giá. Một robot đủ khéo để làm việc trong nhà người ta, nếu có, sẽ đắt hơn rất nhiều lần tiền công thợ. Với việc sửa chữa nhỏ lẻ, phép tính kinh tế ấy chưa thể nghiêng về phía máy trong một sớm một chiều.
Nói vậy không có nghĩa là nghề tay chân đứng yên. Nó đổi theo kiểu khác: công cụ đổi, cách tìm khách đổi, và yêu cầu về hiểu biết kỹ thuật tăng lên.
Nghề thợ đang đổi ở những chỗ nào?
Chỗ đổi đầu tiên là thiết bị trong nhà ngày càng có điện tử. Máy nước nóng, điều hoà, máy giặt đời mới báo lỗi bằng mã. Một anh thợ điện lạnh ở Biên Hoà kể rằng mười năm trước anh sửa bằng tai và bằng tay, bây giờ anh phải đọc mã lỗi, tra tài liệu của hãng, có khi gọi hỏi nhóm thợ trên mạng.
Chỗ đổi thứ hai là cách khách tìm thợ. Người ta không còn chỉ hỏi hàng xóm, mà tìm trên mạng, xem đánh giá, nhắn tin gửi ảnh chỗ hỏng. Thợ biết chụp ảnh trước sau, báo giá rõ ràng qua tin nhắn thì dễ được gọi lại.
Chỗ đổi thứ ba là công cụ trợ giúp chẩn đoán. Người thợ có thể chụp một linh kiện lạ, hỏi trợ lý trên điện thoại xem đó là gì, cách thay ra sao. Câu trả lời không phải lúc nào cũng đúng, nhưng với thợ có nghề, nó như một người đồng nghiệp biết nhiều mà hay nói bừa, nghe để tham khảo rồi tự quyết.
Ba chỗ đổi này không lấy mất việc của ai. Nhưng nó tách thợ thành hai nhóm: nhóm theo kịp thì nhận được nhiều việc khó và giá tốt hơn, nhóm đứng yên thì dần chỉ còn việc đơn giản.
Chăm sóc người: nghề vững nhất mà ít người để ý
Nếu phải chọn một nhóm nghề mà nhu cầu gần như chắc chắn tăng trong những năm tới, mình sẽ chọn chăm sóc người: điều dưỡng, hộ lý, người chăm sóc người già tại nhà, người hỗ trợ phục hồi chức năng. Dân số đang già đi ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, và người già cần những bàn tay kiên nhẫn.
Máy có thể nhắc giờ uống thuốc, đo huyết áp, gọi cấp cứu khi có người ngã. Nhưng giúp một cụ bà bị tai biến tập ngồi dậy, tắm cho cụ mà vẫn giữ được thể diện cho cụ, nghe cụ kể chuyện ngày xưa lần thứ mười, đó là việc của người.
Cái khó của nhóm nghề này không nằm ở máy móc, mà ở chỗ xã hội trả công cho nó chưa tương xứng và người làm dễ kiệt sức. Đổi mới thật sự ở đây có lẽ không phải là robot, mà là cách tổ chức công việc, đào tạo và trả công.
Với người trẻ đang chọn nghề, đây là một hướng đáng nghĩ nghiêm túc, nếu bạn có lòng kiên nhẫn và không ngại việc chân tay.
Học nghề hay học đại học khi máy thay đổi nhanh?
Mình không nghĩ câu trả lời là bỏ đại học để đi học nghề. Câu trả lời là bỏ cái định kiến rằng học nghề là lựa chọn của người học kém. Một thợ điện công nghiệp giỏi, hiểu tủ điều khiển, đọc được bản vẽ, xử lý được sự cố an toàn, là người mà nhà máy nào cũng muốn giữ.
Điều đáng để ý là ranh giới giữa nghề tay và nghề đầu đang mờ đi. Người thợ giỏi nhất bây giờ thường là người vừa khéo tay vừa đọc được tài liệu kỹ thuật, vừa dùng được phần mềm chẩn đoán vừa nói chuyện được với khách.
Nếu con bạn thích tháo lắp, thích làm ra cái gì đó bằng tay, đừng vội gạt đi. Hãy tìm cho con một trường nghề tử tế, có xưởng thực hành thật, và khuyến khích con học thêm ngoại ngữ để đọc tài liệu.
Một nghề vững không phải là nghề máy không bao giờ chạm tới, mà là nghề mà người làm nó luôn đứng ở chỗ khó nhất.
Thợ giỏi nên dùng công nghệ mới thế nào để lên tay?
Lời khuyên đầu tiên là dùng công cụ để học nhanh hơn, không phải để làm ẩu nhanh hơn. Khi gặp thiết bị lạ, tra cứu kỹ thông số và sơ đồ của hãng trước khi động tay, đặc biệt với điện và gas.
Thứ hai là ghi lại ca khó. Chụp ảnh, ghi vài dòng nguyên nhân và cách xử lý. Sau vài năm, cuốn sổ đó là tài sản quý hơn bất cứ khoá học nào, và có thể dùng để dạy thợ phụ.
Thứ ba là học cách làm việc với khách qua tin nhắn: báo giá rõ, hẹn đúng giờ, gửi ảnh sau khi xong. Những việc tưởng nhỏ này làm khách nhớ và giới thiệu.
Và thứ tư, đừng tin trợ lý trên điện thoại hơn tin mắt mình. Nó không đứng trong gầm bồn rửa với bạn, và nó không chịu trách nhiệm nếu đường ống vỡ lúc nửa đêm.
Câu hỏi thường gặp
Robot có thay được thợ sửa chữa trong nhà không?
Trong tương lai gần thì khó, vì mỗi căn nhà một kiểu và robot đủ khéo còn rất đắt. Robot sẽ xuất hiện trước ở nhà máy và kho hàng, nơi môi trường được sắp đặt gọn gàng.
Nghề tay chân nào có nhu cầu tăng trong thời gian tới?
Những nghề gắn với thiết bị điện tử trong nhà, điện mặt trời, điều hoà, sửa xe điện, và đặc biệt là chăm sóc người già, người bệnh thường được nhắc tới. Nhu cầu cụ thể còn tuỳ từng địa phương.
Thợ có cần học dùng trí tuệ nhân tạo không?
Không cần học sâu, nhưng biết dùng để tra cứu tài liệu, dịch hướng dẫn tiếng nước ngoài và soạn báo giá sẽ giúp tiết kiệm thời gian. Điều quan trọng là luôn kiểm lại bằng kinh nghiệm của mình.
Học trường nghề có còn bị xem là lựa chọn thấp không?
Định kiến đó vẫn còn trong nhiều gia đình, nhưng thị trường lao động đang trả lời khác: thợ lành nghề, có hiểu biết kỹ thuật thường dễ tìm việc. Chọn trường có xưởng thực hành thật là điều nên kiểm kỹ.
Người chăm sóc người già có bị máy thay thế không?
Máy có thể hỗ trợ nhắc thuốc, đo chỉ số, báo động khi ngã, nhưng phần chăm sóc thân thể và tinh thần vẫn cần con người. Nghề này đổi ở cách tổ chức và đào tạo nhiều hơn là bị thay thế.
