Người mới ra trường thời trí tuệ nhân tạo gặp một chuyện lạ: những việc đơn giản mà xưa nay người mới được giao để học nghề, như soạn nháp, tra cứu, nhập liệu, tóm tắt hồ sơ, giờ máy làm nhanh hơn. Bậc thang đầu tiên của nhiều nghề bị rút bớt. Muốn leo, người trẻ phải tìm cách học khác, và doanh nghiệp cũng phải nghĩ lại cách nuôi người.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Tập này dành cho bạn đang cầm tấm bằng mới, và cho những anh chị đang phải quyết định có nên tuyển thêm một bạn trẻ hay không.
Vì sao việc vặt lại là trường học của người mới?
Nghĩ lại những năm đầu đi làm của bất kỳ ai, phần lớn là việc vặt. Một bạn trợ lý luật sư đọc hàng chồng hồ sơ để tìm một điều khoản. Một bạn kiểm toán viên mới đối chiếu từng dòng sao kê. Một bạn biên tập viên trẻ sửa lỗi chính tả cho bài của người khác.
Những việc ấy chán, nhưng chúng làm một việc rất quan trọng: chúng cho người mới đi qua hàng trăm ví dụ thật. Đọc đủ nhiều hồ sơ, bạn bắt đầu thấy cái nào bình thường, cái nào lạ. Đó là lúc mắt nghề hình thành.
Bây giờ, máy đọc hồ sơ nhanh hơn, đối chiếu sao kê không sót, sửa chính tả gọn gàng. Doanh nghiệp hợp lý mà nói thì có ít lý do để trả lương cho người làm việc đó. Nhưng nếu không ai làm việc đó nữa, mắt nghề của thế hệ sau hình thành từ đâu?
Đây là một câu hỏi thật mà nhiều ngành đang lúng túng. Mình chưa thấy ai có câu trả lời trọn vẹn, nhưng đã thấy vài cách làm đáng học.
Người mới có thể tự học nghề bằng cách nào?
Cách thứ nhất là học bằng cách soát việc của máy. Thay vì tự soạn bản nháp, bạn nhận bản nháp máy soạn và tìm lỗi. Nghe thì nhẹ hơn, nhưng thật ra khó hơn: muốn bắt lỗi, bạn phải hiểu đúng là gì. Hãy xin người hướng dẫn chấm lại phần soát của mình.
Cách thứ hai là chủ động xin làm phần việc khó sớm hơn. Ngồi dự một buổi gặp khách, ghi biên bản, rồi xin người hướng dẫn mười phút để hỏi vì sao anh chị lại nói câu đó. Một câu hỏi đúng lúc dạy nhiều hơn một tuần nhập liệu.
Cách thứ ba là làm dự án thật bên ngoài công việc. Một bạn học thiết kế có thể nhận làm cho tiệm quen. Một bạn học marketing có thể chạy thử cho một hợp tác xã nhỏ. Kết quả có người dùng thật nói lên nhiều hơn điểm số.
Và cách thứ tư, đừng ngại việc chân tay của nghề. Đi xuống kho, ra công trường, đứng quầy một tuần. Máy chưa làm được những việc đó, và đó là nơi bạn hiểu doanh nghiệp vận hành thật ra sao.
Nhà tuyển dụng đang tìm gì ở người mới?
Qua nhiều cuộc trò chuyện với người tuyển dụng ở doanh nghiệp vừa và nhỏ, mình nghe một điều lặp lại: họ không cần người mới biết nhiều công cụ, họ cần người mới học nhanh, nói rõ, và biết mình không biết gì.
Biết dùng trợ lý trí tuệ nhân tạo giờ là chuyện bình thường, không còn là điểm cộng lớn. Điểm cộng là bạn biết lúc nào không nên tin nó, và bạn kiểm tra lại thế nào. Trong buổi phỏng vấn, kể được một lần bạn phát hiện máy sai và sửa lại sẽ thuyết phục hơn nói mình thành thạo công cụ này công cụ kia.
Họ cũng đánh giá cao người có hồ sơ việc thật: một sản phẩm đã làm, một dự án có kết quả, một bài viết được đăng. Bằng cấp vẫn cần, nhưng nó không còn kể đủ câu chuyện.
Còn một điều nữa, thái độ với việc chán. Ai cũng muốn làm việc hay, nhưng người được tin giao việc hay thường là người đã làm việc chán một cách tử tế.
Doanh nghiệp có nên ngừng tuyển người mới?
Về ngắn hạn, cắt tuyển người mới và giao việc vặt cho máy có vẻ tiết kiệm. Về dài hạn, đó là cách một doanh nghiệp tự cắt nguồn người kế cận. Mười năm sau, ai sẽ là trưởng nhóm, nếu hôm nay không ai được làm nhân viên?
Một số doanh nghiệp đã chọn cách khác: vẫn tuyển người mới, nhưng thiết kế lại công việc của họ. Người mới được giao kiểm tra đầu ra của máy dưới sự chấm lại của người cũ, được dự các buổi làm việc với khách, được luân chuyển qua nhiều bộ phận trong năm đầu.
Chi phí của cách làm này không nhỏ, vì người hướng dẫn phải dành thời gian. Nhưng một anh giám đốc công ty kiểm toán nhỏ nói với mình rằng anh coi đó như tiền trồng cây, không trồng hôm nay thì mai không có bóng mát.
Với doanh nghiệp nhỏ, ít nhất hãy giữ một hai vị trí cho người trẻ, và giao cho họ một người hướng dẫn cụ thể chứ không phải để họ tự bơi.
Nếu bạn đang thất vọng vì khó tìm việc đầu tiên
Mình biết cảm giác gửi hàng chục hồ sơ không ai trả lời. Phần nào đó là vì thị trường đang dò dẫm, chưa biết người mới nên làm gì trong một văn phòng có máy hỗ trợ. Đó không hoàn toàn là lỗi của bạn.
Trong lúc chờ, hãy làm cho mình một hồ sơ việc thật, dù nhỏ. Hãy học sâu một mảng hẹp, đủ để bạn hơn hẳn máy ở chỗ đó. Hãy tìm một người đi trước chịu cho bạn hỏi.
Cũng đừng ngại công việc đầu tiên không đúng ngành. Nhiều người giỏi nhất mình biết bắt đầu ở chỗ không liên quan, rồi mang theo những gì học được sang nơi khác.
Bậc thang có bị rút bớt, nhưng con người xưa nay vẫn tìm ra cách leo. Câu hỏi là bạn sẽ đóng bậc thang của mình bằng gì?
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên mới ra trường có khó xin việc hơn vì trí tuệ nhân tạo?
Ở một số ngành văn phòng, các vị trí đầu vào làm việc đơn giản đang ít đi. Nhưng doanh nghiệp vẫn cần người kế cận, nên người mới có hồ sơ việc thật và biết học nhanh vẫn có cơ hội.
Người mới đi làm nên dùng trí tuệ nhân tạo thế nào cho đúng?
Dùng để làm nháp và tra cứu, nhưng luôn tự kiểm tra lại và hiểu vì sao kết quả đúng hay sai. Đừng nộp sản phẩm mình không giải thích được.
Thực tập không lương có đáng không?
Đáng nếu bạn thật sự được hướng dẫn và được làm việc thật. Nếu chỉ ngồi chờ việc hoặc làm việc không liên quan, hãy cân nhắc tìm nơi khác hoặc tự làm dự án riêng.
Làm sao để có kinh nghiệm khi chưa ai tuyển?
Tự làm dự án nhỏ cho người quen, tham gia hoạt động tình nguyện có sản phẩm cụ thể, hoặc làm cộng tác viên theo đầu việc. Ghi lại kết quả để kể trong buổi phỏng vấn.
Doanh nghiệp nhỏ có nên tuyển người mới khi đã có công cụ tự động?
Nên, vì công cụ không tự vận hành và không thay được người kế cận. Hãy giao cho người mới việc kiểm tra đầu ra của công cụ, kèm một người hướng dẫn rõ ràng.
