Bản đồ trên điện thoại giúp ta tới được những nơi chưa từng đến mà không phải hỏi đường ai, và nó tạo ra cả những nghề mới như giao hàng, gọi xe. Nhưng nó cũng làm nhiều người mất dần khả năng tự nhớ đường, tự hiểu thành phố mình đang sống. Dùng bản đồ khôn ngoan là để nó dẫn đường, mà mắt mình vẫn nhìn phố, đầu mình vẫn ghi nhớ.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Bạn còn nhớ lần cuối cùng phải dừng xe hỏi đường một bác xe ôm là khi nào không? Tập này nói về một đổi mới đã len vào từng chuyến đi của chúng ta.
Thời hỏi đường và vẽ bản đồ tay
Chưa lâu lắm, đi tới một địa chỉ lạ ở Sài Gòn hay Hà Nội là một cuộc phiêu lưu. Người ta ghi địa chỉ ra giấy, hỏi đường bác bán nước đầu ngõ, hỏi chú xe ôm, có khi được vẽ cho một tấm bản đồ nguệch ngoạc.
Hẻm trong hẻm, số nhà nhảy cóc, tên đường đổi qua nhiều thời kỳ. Đi lạc là chuyện thường. Nhưng đi lạc cũng là cách người ta hiểu một khu phố.
Những người làm nghề chạy xe ngày ấy, như xe ôm, taxi, người giao hàng của các tiệm, nhớ thành phố trong đầu như một tấm bản đồ sống. Đó là một loại tri thức quý, tích luỹ qua nhiều năm.
Chỉ trong khoảng mười năm, bản đồ trên điện thoại đã làm thay đổi gần như toàn bộ điều đó.
Những gì bản đồ số mang lại
Lợi ích dễ thấy nhất là tự tin. Người mới đến thành phố, khách du lịch, người lớn tuổi đi khám bệnh ở nơi lạ, đều có thể tự tìm đường mà không lo lạc.
Bản đồ số còn cho biết đường nào đang kẹt, quán nào còn mở, mất bao lâu để tới nơi. Những thông tin đó giúp tiết kiệm thời gian và xăng xe mỗi ngày.
Quan trọng hơn, bản đồ số là nền tảng cho cả một nền kinh tế mới: gọi xe công nghệ, giao đồ ăn, giao hàng thương mại điện tử. Hàng trăm nghìn người Việt kiếm sống nhờ những nghề mà không có bản đồ số thì không tồn tại.
Một bạn giao hàng mới lên thành phố từ miền Tây kể rằng tuần đầu tiên bạn không biết đường nào, nhưng nhờ bản đồ trên điện thoại vẫn giao được hàng. Ngày xưa, người mới như bạn phải mất hàng tháng mới làm được.
Cái giá: ta có đang quên cách nhớ đường?
Một số nghiên cứu cho thấy những người thường xuyên dùng định vị để đi đường có xu hướng kém hơn trong việc tự định hướng và nhớ không gian. Khi chỉ nghe chỉ dẫn rẽ trái, rẽ phải, não không cần xây bản đồ trong đầu nữa.
Có một nghiên cứu nổi tiếng ở Anh về những tài xế taxi ở London, những người phải học thuộc mạng lưới đường phố khổng lồ của thành phố. Kết quả cho thấy một vùng não liên quan tới trí nhớ không gian của họ có những khác biệt so với người bình thường. Não thay đổi theo cách ta dùng nó.
Mức độ ảnh hưởng tới người bình thường thế nào thì các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu. Nhưng nhiều người tự nhận thấy: đã đi một con đường hàng chục lần theo bản đồ mà vẫn không nhớ đường.
Đó là một ví dụ của điều đã lặp lại nhiều lần trong tập này: công cụ làm hộ ta việc gì, ta luyện việc đó ít đi.
Khi bản đồ sai
Bản đồ số không phải lúc nào cũng đúng. Ở Việt Nam, với những con hẻm nhỏ, số nhà không theo thứ tự, công trình mới chưa cập nhật, bản đồ có khi dẫn sai, dẫn vào hẻm cụt, dẫn đi đường vòng.
Có những câu chuyện người lái ô tô đi theo bản đồ vào đường quá hẹp, đường đất, đường đang thi công. Bản đồ không biết hôm nay đường bị ngập hay đang sửa.
Người giao hàng lâu năm thường kết hợp cả hai: dùng bản đồ để định hướng chung, nhưng nhớ những con hẻm bản đồ dẫn sai, gọi điện hỏi khách khi thấy lạ.
Bài học là tin bản đồ, nhưng không tin mù quáng. Mắt mình vẫn là công cụ quan trọng nhất trên đường.
Dùng bản đồ mà vẫn hiểu thành phố
Vài thói quen nhỏ giúp ta vừa dùng bản đồ vừa giữ được khả năng định hướng. Trước khi đi, xem tổng quan đường đi một lần, để ý các mốc lớn như sông, chợ, công viên.
Với con đường đi thường xuyên, thử tắt chỉ dẫn và tự đi. Lạc một chút cũng không sao, đó là cách học.
Để ý cảnh vật xung quanh thay vì chỉ nhìn màn hình. Nhìn màn hình khi đang lái xe máy cũng rất nguy hiểm. Nếu cần xem, hãy dừng xe ở chỗ an toàn.
Với trẻ con, cha mẹ có thể chơi trò cho con chỉ đường về nhà, để con học cách đọc phố, nhớ mốc. Đó là kỹ năng sống mà màn hình không dạy.
Một đổi mới thầm lặng mà sâu
Bản đồ trên điện thoại là một ví dụ điển hình của đổi mới mà ta không còn để ý vì nó đã thành hiển nhiên. Nó đổi cách ta đi, cách ta làm việc, và cả cách ta hiểu nơi mình sống.
Nó tạo ra nghề mới, nhưng cũng làm mai một một loại tri thức cũ. Bác xe ôm thuộc lòng từng con hẻm giờ có lẽ đã giải nghệ hoặc cũng chạy theo bản đồ.
Giống như mọi đổi mới, câu hỏi không phải là có nên dùng hay không, mà là dùng thế nào để được cái lợi mà không mất cái quý.
Thử nghĩ xem: nếu ngày mai điện thoại hết pin giữa một thành phố lạ, bạn sẽ tìm đường về bằng cách nào?
Câu hỏi thường gặp
Dùng bản đồ trên điện thoại có làm giảm khả năng nhớ đường?
Một số nghiên cứu cho thấy người dùng định vị thường xuyên có xu hướng kém hơn trong việc tự định hướng, vì não ít phải xây bản đồ trong đầu. Mức độ ảnh hưởng vẫn đang được nghiên cứu.
Vì sao bản đồ số hay dẫn sai trong hẻm ở Việt Nam?
Vì nhiều hẻm nhỏ, số nhà không theo thứ tự, công trình mới chưa được cập nhật, và bản đồ không biết tình trạng đường thực tế như ngập hay đang sửa.
Làm sao vừa dùng bản đồ vừa giữ kỹ năng định hướng?
Xem tổng quan đường đi trước, để ý mốc lớn, thỉnh thoảng tự đi không cần chỉ dẫn với đường quen, và quan sát cảnh vật thay vì chỉ nhìn màn hình.
Bản đồ số đã tạo ra những nghề nào?
Bản đồ số là nền tảng cho gọi xe công nghệ, giao đồ ăn, giao hàng thương mại điện tử và nhiều dịch vụ dựa trên vị trí, tạo việc làm cho rất nhiều người.
Có nên xem bản đồ khi đang lái xe máy?
Không nên. Nhìn màn hình khi lái xe rất nguy hiểm. Nếu cần xem, hãy dừng xe ở nơi an toàn rồi mới mở điện thoại, và xem kỹ lộ trình trước khi xuất phát để bớt phải dừng giữa đường.
