Làm việc cùng trí tuệ nhân tạo hiệu quả nhất là giao cho máy phần nháp và phần lặp lại, luôn tự kiểm lại kết quả bằng hiểu biết của chính mình, và cố ý giữ lại một phần việc khó để tay nghề không cùn đi. Người dùng máy giỏi không phải là người dùng máy nhiều nhất, mà là người vẫn làm được việc khi không có máy, và vì thế biết lúc nào máy đang sai.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Tập này mình kể chuyện một chị biên dịch viên, một nghề đã sống cùng máy dịch lâu hơn hầu hết các nghề khác, và những gì chị học được về cách không để công cụ làm mình yếu đi.
Một nghề đã đi trước
Nghề biên dịch đã sống cùng máy dịch nhiều năm trước khi các chatbot trở nên phổ biến. Một chị biên dịch viên ở Hà Nội, làm tài liệu kỹ thuật và hợp đồng, kể rằng chị đã đi qua đủ các giai đoạn: từ coi thường máy dịch, đến sợ nó, đến dùng nó mỗi ngày.
Giai đoạn coi thường kéo dài khi máy dịch còn ngô nghê. Giai đoạn sợ đến khi máy dịch đủ tốt để khách bắt đầu hỏi sao chị không dùng máy cho rẻ. Giai đoạn dùng mỗi ngày đến khi chị tìm ra cách chia việc với máy.
Cách chị chia việc khá rõ: máy dịch bản nháp cho những đoạn thông thường, chị đọc lại từng câu, sửa thuật ngữ, sửa giọng văn, và tự dịch từ đầu những đoạn quan trọng như điều khoản trách nhiệm, phạt vi phạm.
Năng suất của chị tăng, nhưng chị nói điều quan trọng nhất không phải là nhanh hơn, mà là chị vẫn giữ được con mắt của người dịch.
Giao việc gì cho máy?
Nguyên tắc chung là giao cho máy những việc mà mình kiểm tra được nhanh hơn tự làm. Một bản nháp email, một bản tóm tắt tài liệu dài, một danh sách ý tưởng ban đầu, một đoạn dịch thông thường.
Đừng giao cho máy những việc mà mình không có khả năng kiểm tra. Nếu bạn không hiểu luật thuế, đừng nhờ máy viết tư vấn thuế rồi gửi cho khách. Bạn sẽ không biết nó sai ở đâu.
Cũng nên cẩn thận với những việc mà sai một chút là hậu quả lớn: con số trong báo cáo tài chính, liều thuốc, điều khoản hợp đồng. Ở đó, máy có thể giúp tìm, nhưng con người phải kiểm từng chữ.
Và đừng giao cho máy những việc mà chính quá trình làm là cách bạn suy nghĩ. Viết một đề xuất quan trọng là lúc bạn sắp xếp ý tưởng của mình. Giao cho máy thì có văn bản, nhưng không có suy nghĩ.
Kiểm lại thế nào cho đúng?
Kiểm lại không phải là đọc lướt xem có trơn tru không. Máy viết rất trơn tru, kể cả khi sai. Kiểm lại là đọc với câu hỏi: điều này có đúng không, mình có kiểm chứng được không.
Với số liệu, tên người, ngày tháng, trích dẫn, hãy kiểm từng cái với nguồn gốc. Máy có thể bịa một con số trông rất hợp lý, hoặc gắn một câu nói cho sai người.
Với lập luận, hãy tự hỏi: nếu mình là người phản đối, mình sẽ bắt bẻ chỗ nào. Máy thường đưa ra lập luận một chiều, nghe hay nhưng thiếu chiều ngược lại.
Chị biên dịch kia có một thói quen hay: chị đọc to bản dịch. Câu nào đọc lên thấy vấp, thấy lạ tai, chị dừng lại xem kỹ. Máy dịch hay đúng từng từ mà sai cả câu, và tai người thường bắt được điều đó trước mắt.
Cố ý giữ việc khó để tay không cùn
Có một nguy cơ ít được nói tới: khi giao hết việc dễ cho máy, mình cũng mất luôn cơ hội luyện tập. Phi công lái máy bay có chế độ tự động hằng ngày vẫn phải tập bay tay định kỳ, vì khi máy tự động gặp sự cố, chỉ còn tay nghề của họ.
Áp dụng vào công việc, hãy chọn một phần việc mà mình cố ý tự làm từ đầu, không nhờ máy. Chị biên dịch tự dịch hoàn toàn một tài liệu mỗi tháng. Một anh lập trình viên tự viết một đoạn mã khó mỗi tuần mà không nhờ trợ lý. Một người viết tự viết một bài từ trang trắng.
Việc này chậm hơn, có vẻ phí thời gian. Nhưng nó giữ cho con mắt nghề luôn sắc, để khi đọc cái máy làm, mình vẫn nhận ra chỗ sai.
Người trẻ mới vào nghề càng cần điều này. Nếu chưa từng tự làm, sẽ không bao giờ có nền để kiểm tra máy.
Đo xem máy đang giúp hay đang làm mình yếu đi
Một phép thử đơn giản: nếu ngày mai không có công cụ, mình còn làm được việc ở mức nào. Nếu câu trả lời là gần như không làm được, đó là dấu hiệu phụ thuộc quá mức.
Phép thử thứ hai: mình có giải thích được vì sao kết quả máy đưa ra là đúng không. Nếu không, mình đang chuyển tiếp chứ không phải đang làm việc.
Phép thử thứ ba: chất lượng công việc của mình qua thời gian ra sao. Nhanh hơn mà sai nhiều hơn, khách phàn nàn nhiều hơn, thì máy không giúp mà đang hại.
Không cần cực đoan. Phụ thuộc vào công cụ là chuyện bình thường, như ta phụ thuộc vào máy tính bỏ túi. Điều cần là biết mình phụ thuộc tới đâu, và giữ lại phần không được để mất.
Trách nhiệm vẫn là của người
Cuối cùng, dù máy làm bao nhiêu phần trăm công việc, người gửi đi vẫn là người chịu trách nhiệm. Khách không chấp nhận câu máy làm sai. Sếp cũng vậy.
Vì vậy, hãy coi máy như một trợ lý mới vào làm, rất nhanh, rất chăm, nhưng đôi khi tự tin quá mức và không biết mình sai. Bạn sẽ không gửi việc của một trợ lý mới cho khách mà không đọc lại.
Chị biên dịch kia nói một câu mình nhớ mãi: máy làm mình nhanh hơn, nhưng chữ ký trên bản dịch vẫn là tên mình.
Lần tới bạn bấm gửi một thứ máy vừa viết, thử hỏi mình: nếu có người hỏi lại từng câu, mình có trả lời được không?
Câu hỏi thường gặp
Dùng trí tuệ nhân tạo nhiều có làm giảm kỹ năng không?
Có thể, nếu giao hết cho máy mà không tự làm và không kiểm tra. Cách phòng là cố ý giữ lại một phần việc khó để tự làm và luôn kiểm lại kết quả bằng hiểu biết của mình.
Nên giao việc gì cho trí tuệ nhân tạo trong công việc?
Những việc mình kiểm tra nhanh hơn tự làm, như bản nháp, tóm tắt, ý tưởng ban đầu, dịch đoạn thông thường. Tránh giao việc mình không đủ hiểu để kiểm tra.
Làm sao kiểm tra kết quả do máy tạo ra?
Kiểm từng số liệu, tên, ngày tháng, trích dẫn với nguồn gốc, tự đặt câu hỏi phản biện cho lập luận, và đọc to văn bản để phát hiện câu lủng củng.
Biên dịch viên có còn việc khi có máy dịch?
Vẫn có, nhưng vai trò dịch chuyển sang hiệu đính, xử lý tài liệu quan trọng, thuật ngữ chuyên ngành và chịu trách nhiệm chất lượng. Người dịch giỏi dùng máy để làm nhanh hơn phần thông thường.
Ai chịu trách nhiệm khi máy làm sai trong công việc?
Người sử dụng và gửi kết quả đi vẫn chịu trách nhiệm trước khách hàng và tổ chức. Vì vậy cần đọc lại và hiểu rõ mọi thứ trước khi gửi.
