Đổi mới có trách nhiệm nghĩa là trước khi dùng một công nghệ mới, ở công ty, trường học hay trong nhà, ta dừng lại hỏi vài câu: nó giải vấn đề gì thật, ai được lợi và ai chịu thiệt, nếu nó sai thì chuyện gì xảy ra và ai chịu trách nhiệm, dữ liệu của ai đang bị dùng, và nếu không ổn thì có đường lui không. Những câu hỏi này không làm chậm đổi mới, mà làm cho nó bền hơn và tử tế hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Tập này mình gom những câu hỏi đã xuất hiện rải rác ở nhiều tập của Nhà Đổi Mới thành một bộ câu hỏi gọn, để bạn có thể mang theo vào cuộc họp, vào lớp học, hay vào bữa cơm gia đình.
Câu hỏi thứ nhất: nó giải vấn đề gì thật?
Rất nhiều đổi mới bắt đầu từ công cụ chứ không từ vấn đề. Có công nghệ mới, mọi người hào hứng, rồi đi tìm chỗ để dùng. Kết quả thường là những dự án tốn kém mà không giải quyết được gì.
Hãy bắt đầu bằng câu hỏi ngược lại: vấn đề nào đang làm khách hàng, nhân viên, học sinh, gia đình mình khổ nhất? Công nghệ mới có giải được vấn đề đó tốt hơn cách hiện tại không?
Nếu câu trả lời là không rõ, có lẽ chưa phải lúc. Hoặc nên thử nghiệm nhỏ trước, như câu chuyện quán phở thử món mới.
Một đổi mới không giải vấn đề thật thì dù hào nhoáng tới đâu cũng chỉ là trang trí.
Câu hỏi thứ hai: ai được lợi, ai chịu thiệt?
Như câu chuyện thùng container, phong trào đập máy, bác xe ôm ở góc phố, mỗi đổi mới đều có người được và người mất. Câu hỏi không phải để ngăn đổi mới, mà để thấy rõ cái giá.
Trong công ty, hãy liệt kê: nhân viên nào sẽ phải đổi cách làm, ai có thể mất việc, khách hàng nào có thể bị bất tiện. Rồi hỏi: mình làm gì cho họ? Đào tạo lại, chuyển vị trí, giữ lối đi cho người chưa quen.
Trong gia đình cũng vậy. Khi cả nhà chuyển sang thanh toán số, ông bà có theo được không? Khi con dùng trí tuệ nhân tạo để học, con có mất đi những kỹ năng cần thiết không?
Nhìn thấy người chịu thiệt từ đầu rẻ hơn rất nhiều so với sửa hậu quả về sau.
Câu hỏi thứ ba: nếu sai thì sao, ai chịu trách nhiệm?
Công nghệ nào cũng có lúc sai. Máy đọc phim bỏ sót, máy soạn văn bản bịa số liệu, phần mềm tính sai lương. Câu hỏi là: khi nó sai, hậu quả lớn tới đâu, và ai phát hiện, ai sửa, ai chịu trách nhiệm?
Với những việc mà sai một lần là hậu quả nghiêm trọng, như sức khoẻ, tiền bạc, pháp lý, an toàn, cần có người có chuyên môn kiểm tra, và cần rõ ràng ai đứng tên.
Đừng để câu máy làm sai trở thành cách né trách nhiệm. Như chị biên dịch viên nói: máy làm mình nhanh hơn, nhưng chữ ký vẫn là tên mình.
Một quy trình tốt luôn có chỗ cho con người dừng máy lại, như sợi dây dừng chuyền trong nhà máy.
Câu hỏi thứ tư: dữ liệu của ai đang bị dùng?
Nhiều công nghệ mới chạy bằng dữ liệu: thông tin khách hàng, hồ sơ bệnh nhân, bài làm của học sinh, giọng nói và hình ảnh của người dùng. Câu hỏi là dữ liệu đó của ai, họ có đồng ý không, nó được lưu ở đâu, ai xem được.
Trong công ty, hãy có quy định rõ loại dữ liệu nào được đưa vào công cụ, loại nào không. Trong gia đình, hãy dạy con không chia sẻ thông tin cá nhân với máy và với người lạ trên mạng.
Dữ liệu một khi đã rò rỉ thì không lấy lại được. Cẩn thận trước luôn rẻ hơn khắc phục sau.
Với những câu hỏi pháp lý cụ thể về dữ liệu cá nhân, nên hỏi người có chuyên môn, vì quy định có thể thay đổi theo thời gian.
Câu hỏi thứ năm: có đường lui không?
Một câu hỏi ít ai đặt ra: nếu công nghệ mới không như kỳ vọng, mình có quay lại được không? Đã bỏ hết cách làm cũ chưa, đã cho nghỉ những người biết cách làm cũ chưa, dữ liệu có lấy ra được không?
Đổi mới có đường lui là đổi mới có thử nghiệm song song, có mốc dừng, có giữ lại người và quy trình cũ trong một thời gian.
Câu chuyện Kodak nhắc ta rằng không đổi thì có thể chết. Nhưng cũng có nhiều câu chuyện ít được kể về những công ty đổi quá vội, đốt hết vốn, không còn đường quay lại.
Có đường lui không phải là thiếu quyết tâm. Đó là sự khôn ngoan của người biết rằng tương lai luôn khó đoán.
Đổi mới vì con người
Gom lại, năm câu hỏi này có chung một tinh thần: đổi mới là để phục vụ con người, không phải ngược lại. Công nghệ chỉ là phương tiện.
Qua nhiều câu chuyện ở Nhà Đổi Mới, từ máy in tới máy giặt, từ gói muối bù nước tới trí tuệ nhân tạo, những đổi mới đáng nhớ nhất là những đổi mới làm cuộc sống của nhiều người tốt hơn, chứ không phải những đổi mới ồn ào nhất.
Mỗi chúng ta, dù là chủ doanh nghiệp, giáo viên, bác sĩ, người làm cha mẹ, đều có phần quyết định công nghệ mới sẽ được dùng thế nào trong phạm vi của mình.
Cảm ơn bạn đã nghe Nhà Đổi Mới. Trước khi bắt đầu một điều mới, dù lớn hay nhỏ, mong bạn nhớ hỏi: điều này làm đời ai tốt hơn?
Câu hỏi thường gặp
Đổi mới có trách nhiệm là gì?
Là cách đưa công nghệ hay cách làm mới vào sử dụng có cân nhắc: giải vấn đề thật, tính đến người được lợi và người chịu thiệt, rõ trách nhiệm khi có sai sót, bảo vệ dữ liệu và có đường lui.
Doanh nghiệp nhỏ có cần quan tâm đổi mới có trách nhiệm?
Có. Doanh nghiệp nhỏ càng cần, vì một sai lầm như rò rỉ dữ liệu khách hàng hay mất lòng tin của nhân viên có thể ảnh hưởng nặng tới sự sống còn của doanh nghiệp.
Ai chịu trách nhiệm khi công nghệ mới gây sai sót?
Người và tổ chức quyết định sử dụng, vận hành và đưa kết quả ra ngoài vẫn chịu trách nhiệm. Vì vậy cần xác định rõ ai kiểm tra và ai đứng tên ngay từ đầu.
Làm sao biết một công nghệ mới có đáng dùng?
Xem nó có giải vấn đề thật tốt hơn cách hiện tại không, thử nghiệm ở quy mô nhỏ, đo kết quả, và cân nhắc rủi ro về con người, dữ liệu và chi phí.
Vì sao cần có đường lui khi đổi mới?
Vì tương lai khó đoán, công nghệ mới có thể không như kỳ vọng. Giữ cách làm cũ song song một thời gian và đặt mốc dừng giúp tránh tổn thất lớn.
