Khi đọc một bản tin nói trí tuệ nhân tạo sẽ thay thế nghề này nghề kia, hãy hỏi năm câu: ai nói và họ được lợi gì khi ta tin, con số từ đâu ra, thay thế cả nghề hay chỉ vài đầu việc, trong bao lâu, và đã có ví dụ thật nào chưa. Phần lớn những tin giật gân không trả lời được quá hai trong năm câu ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Gần như tuần nào cũng có một tiêu đề kiểu nghề này sẽ biến mất. Tập này mình không bảo bạn đừng đọc, mà gợi ý cách đọc để không bị cuốn theo.
Câu hỏi thứ nhất: ai nói, và họ được gì?
Người nói rằng trí tuệ nhân tạo sẽ thay thế mọi nghề có thể là một công ty bán công cụ trí tuệ nhân tạo. Càng nhiều người tin, công ty càng bán được nhiều. Không có nghĩa họ nói sai, nhưng họ có động cơ nói lớn.
Người bán khoá học cũng có động cơ tương tự: nghề của bạn sắp mất, hãy đăng ký khoá này ngay. Người làm nội dung cần lượt xem cũng vậy: tiêu đề càng đáng sợ càng nhiều người bấm vào.
Ngược lại, người nói trí tuệ nhân tạo chỉ là thổi phồng có khi cũng có động cơ riêng, như muốn bảo vệ nghề cũ, hoặc muốn tạo sự khác biệt.
Biết ai nói và họ được gì không cho ta câu trả lời, nhưng cho ta biết nên đọc với mức tin tưởng nào.
Câu hỏi thứ hai: con số từ đâu ra?
Nhiều bản tin trích những con số rất cụ thể: bao nhiêu triệu việc làm sẽ mất, bao nhiêu phần nghề sẽ bị ảnh hưởng. Con số làm tin có vẻ khoa học.
Hãy tìm xem con số đó từ báo cáo nào, ai làm, làm bằng phương pháp gì. Nhiều báo cáo ước tính dựa trên việc chia nghề thành đầu việc, rồi đoán đầu việc nào máy có thể làm. Đó là ước tính khả năng kỹ thuật, không phải dự báo việc làm sẽ mất thật.
Có khi một con số đã bị trích đi trích lại nhiều lần, mỗi lần biến dạng một chút. Từ có thể bị ảnh hưởng thành sẽ bị thay thế, từ vài chục năm thành vài năm.
Nếu không tìm được nguồn gốc con số, hãy coi nó như một lời đồn có số.
Câu hỏi thứ ba: thay cả nghề hay vài đầu việc?
Như mình từng kể ở một tập trước của Nhà Đổi Mới, một nghề là một bó đầu việc. Tin tức hay nói nghề này sẽ bị thay thế, trong khi thực tế thường là vài đầu việc của nghề đó được máy làm hộ.
Một nghề có một phần ba số đầu việc được tự động hoá không có nghĩa là một phần ba số người làm nghề đó mất việc. Có thể mỗi người làm nhanh hơn và làm thêm việc khác, có thể nhu cầu tăng, có thể số người giảm. Phải xem từng nghề cụ thể.
Khi đọc tin, hãy tự hỏi: bản tin đang nói về việc gì cụ thể? Nếu chỉ nói tên nghề chung chung, bạn có thể tự tách nghề mình thành đầu việc và xem phần nào thật sự bị chạm tới.
Cách nhìn này thường làm nỗi lo nhỏ đi và cụ thể hơn, mà nỗi lo cụ thể thì dễ hành động hơn nỗi lo mơ hồ.
Câu hỏi thứ tư: trong bao lâu?
Một công nghệ có thể làm được một việc trong phòng thí nghiệm khác xa với việc nó được dùng rộng rãi ngoài đời. Khoảng cách đó có thể là vài năm, có thể là vài chục năm.
Lịch sử có nhiều lời tiên đoán sai về thời gian: bác sĩ chẩn đoán hình ảnh sẽ không còn cần trong vài năm, xe tự lái sẽ phủ khắp thành phố trong vài năm. Hướng có thể đúng, tốc độ thường sai.
Khi bản tin không nói rõ thời gian, hoặc nói rất nhanh mà không giải thích vì sao, hãy thận trọng.
Thời gian là yếu tố quan trọng nhất với người lao động. Một thay đổi diễn ra trong hai mươi năm cho bạn thời gian thích nghi. Một thay đổi trong hai năm thì cần hành động ngay. Đừng để tin tức làm bạn nhầm lẫn hai thứ đó.
Câu hỏi thứ năm: đã có ví dụ thật chưa?
Câu hỏi cuối cùng có lẽ thực tế nhất: đã có công ty, tổ chức nào thật sự thay người làm nghề đó bằng máy chưa, ở đâu, kết quả ra sao?
Nếu có, hãy tìm hiểu kỹ. Ví dụ thật cho thấy cả cái được lẫn cái khó: có thể công ty đó thay được một phần, nhưng phải thuê người kiểm tra; có thể sau một thời gian họ phải thuê lại người vì chất lượng giảm.
Nếu chưa có ví dụ thật nào, bản tin đang nói về khả năng, không phải về thực tế. Khả năng đáng để theo dõi, nhưng chưa đáng để hoảng sợ.
Hãy chú ý cả những ví dụ trong chính ngành và nơi làm việc của bạn. Đồng nghiệp, đối thủ, khách hàng đang dùng công cụ thế nào? Đó là thông tin quý hơn mọi bản tin chung chung.
Đọc ít hơn, đọc kỹ hơn
Một lời khuyên đơn giản: đọc ít tin hơn, nhưng đọc kỹ hơn. Thay vì lướt hai mươi tiêu đề mỗi ngày, hãy đọc một hai bài dài có nguồn rõ ràng mỗi tuần.
Chọn những nguồn có thói quen nói rõ điều gì chắc, điều gì chưa chắc, có trích nguồn, có cả ý kiến trái chiều.
Và khi đọc xong, hỏi mình: tin này có thay đổi điều gì mình nên làm trong tháng tới không? Nếu không, có thể gác lại.
Năm câu hỏi này dùng được không chỉ cho tin về trí tuệ nhân tạo, mà cho mọi tin tức về tương lai. Lần tới thấy một tiêu đề đáng sợ, bạn thử hỏi đủ năm câu trước khi chia sẻ nhé.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tin về trí tuệ nhân tạo thay thế việc làm có đáng tin?
Kiểm tra ai nói và họ được lợi gì, nguồn gốc con số, việc thay thế là cả nghề hay vài đầu việc, khung thời gian, và đã có ví dụ thực tế chưa.
Các báo cáo về việc làm bị ảnh hưởng bởi trí tuệ nhân tạo tính thế nào?
Nhiều báo cáo chia nghề thành các đầu việc rồi ước tính đầu việc nào máy có khả năng làm. Đó là ước tính về khả năng kỹ thuật, không phải dự báo chắc chắn số việc làm sẽ mất.
Vì sao tin giật gân về công nghệ lan nhanh?
Vì nỗi sợ thu hút sự chú ý, tiêu đề đáng sợ được bấm và chia sẻ nhiều hơn, và nhiều bên có lợi khi người đọc lo lắng.
Có nên bỏ qua hoàn toàn tin về trí tuệ nhân tạo?
Không nên. Nên đọc có chọn lọc, ưu tiên nguồn có kiểm chứng và theo dõi những thay đổi cụ thể trong chính ngành nghề của mình.
Đọc tin xong thấy lo lắng thì nên làm gì?
Chuyển nỗi lo thành câu hỏi cụ thể về công việc của mình, làm bài tập chia đầu việc, và chọn một bước nhỏ để học hoặc chuẩn bị. Nếu lo âu kéo dài, hãy nói chuyện với người tin cậy.
