Tấm pin mặt trời trên mái nhà biến mỗi gia đình từ người chỉ biết mua điện thành người có thể tự làm ra một phần điện cho mình. Nó đổi cách người ta nghĩ về hoá đơn tiền điện, về giờ nào trong ngày nên chạy máy giặt, về mái nhà vốn chỉ để che mưa nắng. Nhưng lắp hay không, lắp bao nhiêu, cần tính kỹ theo nhu cầu dùng điện, theo mái nhà, và theo quy định hiện hành ở từng thời điểm.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Tập này không phải bài quảng cáo pin mặt trời. Mình muốn nói về sự thay đổi trong cách nghĩ mà nó mang lại, và những câu hỏi thật mà một gia đình nên đặt ra.
Từ người mua điện thành người làm ra điện
Suốt hơn một thế kỷ, điện đối với gia đình là thứ đi một chiều: nhà máy làm ra, đường dây đưa tới, nhà mình dùng và trả tiền. Ít ai nghĩ mình có thể tự làm ra điện.
Pin mặt trời đổi điều đó. Mái nhà thành một nhà máy điện nhỏ. Ban ngày, nắng chiếu lên tấm pin, điện chạy vào nhà, chạy tủ lạnh, quạt, máy bơm.
Một anh chủ nhà ở Bình Dương kể rằng từ khi lắp pin, anh bắt đầu để ý tới thời tiết theo cách khác hẳn. Ngày nắng to là ngày vui, vì biết hôm đó điện nhà mình gần như tự túc.
Thay đổi trong cách nghĩ ấy, từ người tiêu dùng thụ động sang người chủ động một phần, mới là điều thú vị nhất.
Đổi giờ dùng điện trong ngày
Pin mặt trời làm ra điện ban ngày, nhiều nhất vào buổi trưa. Còn nhiều gia đình lại dùng điện nhiều nhất vào buổi tối: đèn, điều hoà, nấu nướng, tivi.
Những gia đình dùng pin mặt trời hiệu quả thường dời bớt việc dùng điện sang ban ngày: chạy máy giặt buổi trưa, bơm nước lên bồn buổi sáng, hẹn giờ máy nước nóng vào giữa ngày.
Nếu muốn dùng điện mặt trời buổi tối, cần có ắc quy lưu trữ. Ắc quy đắt, cần thay sau một thời gian, và cần lắp đặt an toàn. Không phải gia đình nào cũng cần.
Một thay đổi nhỏ trong thói quen có thể làm khác biệt lớn trong hiệu quả. Đó là bài học chung của nhiều đổi mới: công nghệ chỉ phát huy khi cách sống đổi theo.
Những gì cần tính trước khi lắp
Câu hỏi đầu tiên là nhà mình dùng bao nhiêu điện, và dùng vào giờ nào. Xem lại hoá đơn tiền điện vài tháng gần nhất là bước đầu tiên.
Câu hỏi thứ hai là mái nhà có phù hợp không: hướng nắng, diện tích, có bị nhà cao tầng bên cạnh che bóng không, mái có đủ chắc để đặt khung pin không.
Câu hỏi thứ ba là quy định hiện hành. Cơ chế cho phép bán điện dư lên lưới, đăng ký đấu nối, thủ tục với ngành điện đã thay đổi nhiều lần qua các năm. Trước khi lắp, nên hỏi điện lực địa phương về quy định đang áp dụng.
Câu hỏi thứ tư là thời gian hoàn vốn. Hãy yêu cầu đơn vị lắp đặt tính cụ thể dựa trên hoá đơn thật của nhà mình, và cẩn thận với những lời hứa hoàn vốn quá nhanh.
Cơn sốt và bài học
Việt Nam từng chứng kiến một giai đoạn điện mặt trời mái nhà phát triển rất nhanh, khi có cơ chế khuyến khích mua điện dư. Nhiều người lắp không chỉ để dùng mà để bán điện, coi như một khoản đầu tư.
Khi cơ chế thay đổi, một số người đã gặp khó khăn vì kế hoạch tài chính dựa trên giá bán điện cũ. Bài học là đầu tư dựa vào một chính sách khuyến khích luôn có rủi ro chính sách đó thay đổi.
Cách an toàn hơn cho gia đình là lắp chủ yếu để tự dùng, tính hiệu quả dựa trên phần điện mình tiết kiệm được, chứ không dựa vào phần điện bán đi.
Cơn sốt nào cũng để lại cả những tấm pin hữu ích lẫn những người lỡ tay. Nhìn lại để rút kinh nghiệm cho những cơn sốt sau.
An toàn và chất lượng
Hệ thống pin mặt trời là hệ thống điện, có điện áp nguy hiểm. Lắp đặt cần đơn vị có chuyên môn, có bảo hành, dùng thiết bị có nguồn gốc rõ ràng. Không tự lắp nếu không có chuyên môn về điện.
Khung đỡ phải chắc chắn, chịu được gió bão, nhất là ở vùng ven biển miền Trung. Mái nhà cũ cần được kiểm tra trước khi đặt thêm tải trọng.
Pin cần được vệ sinh định kỳ vì bụi, lá cây làm giảm hiệu suất. Việc vệ sinh trên mái nhà cũng có nguy cơ té ngã, nên cẩn thận hoặc thuê người có kinh nghiệm.
Cuối vòng đời, tấm pin cũng cần được thu gom, xử lý đúng cách. Đây là câu hỏi mà nhiều nước, kể cả Việt Nam, đang bắt đầu phải trả lời.
Mái nhà và tương lai năng lượng
Điện mặt trời mái nhà là một phần nhỏ trong bức tranh lớn về chuyển đổi năng lượng, khi thế giới tìm cách giảm phụ thuộc vào than, dầu, khí. Mỗi mái nhà đóng góp một chút.
Nó cũng gợi ra một hình dung khác về hệ thống điện: không chỉ vài nhà máy lớn, mà hàng triệu nguồn nhỏ phân tán, kết nối với nhau. Hình dung ấy đòi hỏi lưới điện thông minh hơn, quản lý phức tạp hơn.
Với mỗi gia đình, câu hỏi đơn giản hơn: nhà mình có nắng không, dùng điện thế nào, và có muốn tự làm ra một phần năng lượng cho mình không.
Lần tới đi trên một con phố có nhiều mái nhà lấp lánh pin, thử nghĩ xem, ông bà mình có bao giờ tưởng tượng ra cảnh mái nhà làm ra điện không?
Câu hỏi thường gặp
Lắp điện mặt trời mái nhà có lợi không?
Tuỳ vào lượng điện nhà bạn dùng, giờ dùng điện, hướng và diện tích mái, và quy định hiện hành. Nên xem hoá đơn điện thật và nhờ đơn vị uy tín tính thời gian hoàn vốn cụ thể.
Có cần ắc quy khi lắp pin mặt trời không?
Không bắt buộc. Nếu chủ yếu dùng điện ban ngày, có thể không cần. Ắc quy giúp dùng điện mặt trời buổi tối nhưng làm tăng chi phí và cần lắp đặt an toàn.
Có bán được điện dư lên lưới không?
Cơ chế bán điện dư đã thay đổi nhiều lần theo từng thời kỳ. Trước khi lắp, nên hỏi điện lực địa phương về quy định đang áp dụng.
Pin mặt trời có an toàn khi có bão không?
Nếu khung đỡ được thiết kế và lắp đặt chắc chắn, phù hợp vùng gió bão, thì có thể chịu được. Cần đơn vị lắp đặt có chuyên môn và kiểm tra mái nhà trước khi lắp.
Làm sao dùng điện mặt trời hiệu quả hơn?
Dời các việc dùng nhiều điện sang ban ngày như giặt giũ, bơm nước, đun nước nóng, và vệ sinh tấm pin định kỳ để giữ hiệu suất.
