Bỏ một kỹ năng cũ thường khó hơn học một kỹ năng mới, vì kỹ năng ấy gắn với bản sắc, với niềm tự hào và với những năm tháng mình đã bỏ ra để thành thạo. Buông đúng cách không phải là vứt bỏ tất cả, mà là giữ lại phần tinh tuý của nghề cũ, như con mắt, sự kỹ lưỡng, hiểu biết về con người, và mang những thứ đó sang cách làm mới.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Tập này mình kể chuyện một bác thợ ảnh đã làm nghề từ thời phim nhựa, và những gì bác phải buông, những gì bác giữ lại, khi cả nghề đổi dưới chân mình.
Một bác thợ ảnh và buồng tối
Bác thợ ảnh ở một thị xã miền Trung học nghề từ hồi còn trẻ, thời chụp bằng phim, tráng rửa trong buồng tối. Bác tự hào về đôi tay pha thuốc, canh thời gian, về con mắt biết một tấm phim chụp thiếu sáng bao nhiêu để bù lúc in.
Rồi ảnh số tới. Lúc đầu bác coi thường: ảnh số không có hồn. Rồi khách ít dần, ai cũng có máy ảnh số, rồi điện thoại. Buồng tối của bác bám bụi.
Bác kể rằng điều khó nhất không phải là học máy tính. Điều khó nhất là chấp nhận rằng những gì bác giỏi nhất, những bí quyết bác mất hàng chục năm tích luỹ, không còn ai cần nữa.
Đó là nỗi đau mà nhiều người trong nhiều nghề đã và sẽ trải qua. Nó xứng đáng được gọi tên.
Vì sao buông lại khó hơn học?
Học cái mới thì có cảm giác tiến lên. Buông cái cũ thì có cảm giác mất mát. Con người sợ mất mát hơn là thích được, nhiều nhà tâm lý học đã chỉ ra điều đó.
Kỹ năng cũ còn là một phần của mình. Khi người ta hỏi bác làm nghề gì, bác nói thợ ảnh với niềm tự hào. Bỏ kỹ năng cũ giống như bỏ một phần câu trả lời cho câu hỏi mình là ai.
Thêm nữa, kỹ năng cũ là chỗ mình giỏi. Bỏ nó đi để học cái mới nghĩa là trở lại làm người mới, vụng về, chậm chạp, có khi bị người trẻ hơn chỉ bảo.
Hiểu những lý do này giúp ta bớt tự trách mình chậm đổi, và nhẹ nhàng hơn với chính mình trong quá trình chuyển.
Phần nào nên buông, phần nào nên giữ?
Bác thợ ảnh cuối cùng nhận ra rằng thứ cần buông là quy trình: buồng tối, thuốc tráng, máy phóng ảnh. Còn thứ nên giữ là con mắt: biết ánh sáng đẹp ở đâu, biết bố cục thế nào, biết làm người được chụp thả lỏng.
Khi bác học chỉnh ảnh trên máy tính, bác ngạc nhiên thấy nhiều thao tác giống hệt những gì bác làm trong buồng tối: làm sáng một góc, làm tối một góc, tăng độ tương phản. Kiến thức cũ không mất, nó chỉ đổi công cụ.
Và cái bác giỏi hơn hẳn những bạn trẻ là chụp chân dung người già. Bác biết cách trò chuyện để các cụ cười tự nhiên, biết góc nào làm các cụ trông đẹp lão. Đó là thứ không phần mềm nào dạy.
Vậy câu hỏi đúng không phải là bỏ nghề cũ hay không, mà là trong nghề cũ, phần nào là công cụ có thể thay, phần nào là tinh tuý cần giữ.
Tập làm người mới ở tuổi không còn trẻ
Một trong những điều khó nhất khi buông kỹ năng cũ là chấp nhận làm người mới. Ở tuổi năm mươi, ngồi học một phần mềm, hỏi những câu cơ bản, bị đứa cháu chỉ dạy, cần một sự khiêm tốn không dễ có.
Bác thợ ảnh nói bác học bằng cách tự nhủ: hồi hai mươi tuổi mình cũng từng làm hỏng cả cuộn phim, có sao đâu. Nhớ lại thời mình từng là người mới giúp bác bớt xấu hổ.
Cũng nên chọn môi trường học thân thiện: một người thầy kiên nhẫn, một nhóm bạn cùng hoàn cảnh, một khoá học dành cho người lớn tuổi. Học giữa những người trẻ học nhanh có thể làm mình nản.
Và cho phép mình chậm. Không có cuộc đua nào ở đây. Mỗi bước nhỏ là một bước.
Mang tinh tuý cũ vào cách làm mới
Nhiều năm sau, tiệm ảnh của bác đổi hẳn. Bác chụp bằng máy số, chỉnh trên máy tính, in bằng máy in màu. Nhưng khách vẫn tìm đến bác, nhất là những gia đình muốn chụp ảnh chân dung ông bà, ảnh kỷ niệm mừng thọ.
Họ đến vì bác có con mắt và có sự kiên nhẫn mà thợ trẻ thiếu. Họ đến vì bác nhớ từng gia đình trong thị xã, nhớ cả những tấm ảnh bác chụp cho cha mẹ họ ngày xưa.
Bác cũng nhận phục chế ảnh cũ cho khách, một dịch vụ mà kiến thức về phim và giấy ảnh ngày xưa lại trở nên quý giá. Kỹ năng cũ tưởng vô dụng lại tìm được chỗ đứng mới.
Đó là hình ảnh đẹp nhất của tự đổi mới: không phải biến thành người khác, mà là trở thành phiên bản của mình hợp với thời mới.
Câu hỏi cho chính bạn
Ai cũng có những kỹ năng từng làm nên mình. Có thể là cách viết báo cáo bằng tay, cách tính nhẩm, cách bán hàng tại quầy, cách quản lý bằng sổ sách. Một số đang và sẽ mất dần giá trị.
Thử liệt kê những gì bạn giỏi, rồi hỏi với mỗi thứ: đây là công cụ hay là tinh tuý. Công cụ thì có thể buông khi có công cụ tốt hơn. Tinh tuý thì giữ lại và tìm cách dùng ở chỗ mới.
Đừng vội. Buông là một quá trình, có khi cần nhiều năm. Hãy cho phép mình tiếc nuối, rồi tiếp tục.
Bác thợ ảnh vẫn giữ một chiếc máy ảnh phim trong tủ kính. Bác bảo để nhớ mình từ đâu tới. Còn bạn, thứ gì bạn sẽ giữ lại trong tủ kính của mình?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bỏ kỹ năng cũ lại khó?
Vì kỹ năng cũ gắn với bản sắc, niềm tự hào và công sức đã bỏ ra. Bỏ nó đồng nghĩa với cảm giác mất mát và phải trở lại làm người mới.
Làm sao biết kỹ năng nào nên giữ, kỹ năng nào nên buông?
Hỏi xem kỹ năng đó là công cụ hay là tinh tuý. Công cụ như quy trình, thiết bị có thể thay khi có cách tốt hơn. Tinh tuý như con mắt nghề, hiểu biết con người nên giữ và mang sang cách làm mới.
Người lớn tuổi học lại từ đầu có muộn không?
Không muộn nếu học theo nhịp của mình, trong môi trường thân thiện và gắn với việc thật. Kinh nghiệm cũ thường giúp hiểu nhanh những điểm tương đồng trong công cụ mới.
Kỹ năng cũ có thể tìm được chỗ dùng mới không?
Có. Nhiều kỹ năng tưởng lỗi thời lại có giá trị ở những dịch vụ mới, như kiến thức về ảnh phim giúp phục chế ảnh cũ.
Làm sao vượt qua cảm giác xấu hổ khi làm người mới?
Nhớ lại thời mình từng là người mới trong nghề cũ, chọn môi trường học thân thiện, và cho phép mình chậm. Mỗi bước nhỏ đều đáng ghi nhận.
