Những người thợ dệt đập máy ở nước Anh đầu thế kỷ mười chín không đơn giản là ghét máy móc. Họ phản đối việc máy bị dùng để ép giá công, làm ra hàng kém, và gạt bỏ tay nghề mà họ mất cả đời để học. Họ đúng về nỗi khổ trước mắt của mình. Nhưng đập máy không ngăn được làn sóng, chỉ khiến họ bị đàn áp nặng nề hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Ngày nay, chữ Luddite trong tiếng Anh được dùng để chê người sợ công nghệ. Tập này mình kể lại câu chuyện thật, vì nó phức tạp hơn và gần với nỗi lo của chúng ta hơn ta nghĩ.
Chuyện gì đã xảy ra ở các làng dệt nước Anh?
Trong những năm từ khoảng một nghìn tám trăm mười một tới một nghìn tám trăm mười sáu, ở một số vùng dệt của nước Anh, những nhóm thợ dệt ban đêm đột nhập xưởng và đập phá máy móc. Họ tự xưng là theo một thủ lĩnh tên Ludd, một nhân vật có lẽ chỉ là huyền thoại.
Họ là thợ lành nghề, nhiều người đã làm nghề cả đời, có truyền thống, có tự hào nghề nghiệp. Trước đó, nhiều người làm việc tại nhà, tự chủ thời gian, được trả công theo sản phẩm.
Thời điểm ấy cũng là thời điểm khó khăn chung: chiến tranh kéo dài ở châu Âu, giá lương thực cao, thương mại bị gián đoạn. Máy móc mới đến đúng lúc người thợ đã kiệt sức.
Chính quyền đáp trả rất cứng rắn: điều quân đến các vùng có bạo động, coi đập phá máy là tội có thể bị xử tử. Phong trào bị dập tắt sau vài năm.
Họ thật sự chống lại điều gì?
Nhiều sử gia về sau chỉ ra rằng người thợ không chống lại mọi loại máy. Có những máy họ vẫn dùng. Cái họ chống là cách chủ xưởng dùng máy mới để thuê lao động rẻ, không qua học nghề, làm ra hàng kém chất lượng, rồi ép giá công của người thợ lành nghề.
Nói cách khác, họ chống lại một cách tổ chức sản xuất làm họ mất thu nhập, mất tự chủ, mất vị thế. Máy là thứ hữu hình nhất để họ trút giận.
Họ cũng đã thử những cách khác trước khi đập máy: viết thư kiến nghị, đề nghị quy định về chất lượng và tiền công. Những lời kiến nghị ấy phần lớn không được lắng nghe.
Hiểu như vậy, phong trào đập máy là một cuộc tranh chấp về việc ai hưởng lợi từ đổi mới, hơn là một cuộc chiến giữa con người và máy móc.
Họ đúng ở đâu?
Về nỗi khổ trước mắt, họ đúng. Thợ dệt thủ công ở Anh rơi vào cảnh nghèo khó kéo dài nhiều chục năm. Nhiều gia đình không bao giờ phục hồi được. Con cái họ phải vào nhà máy làm việc nhiều giờ trong điều kiện khắc nghiệt.
Nhiều nhà sử học kinh tế cho rằng trong mấy chục năm đầu của cách mạng công nghiệp ở Anh, tiền công thực tế của đa số người lao động gần như dậm chân dù sản lượng tăng mạnh. Lợi ích về sau mới lan rộng, nhưng đến khi đó thì một thế hệ đã chịu thiệt.
Câu nói về lâu dài ai cũng có lợi thường đúng với xã hội, nhưng không đúng với những con người cụ thể sống trong giai đoạn chuyển đổi. Một người thợ năm mươi tuổi không thể chờ ba mươi năm.
Đây là điều ta nên nhớ khi nghe những lời trấn an về trí tuệ nhân tạo: lâu dài có thể tốt, nhưng ai sẽ gánh giai đoạn ngắn?
Và họ sai ở đâu?
Cách họ chọn, đập máy, không thể thắng. Máy có thể làm lại, xưởng có thể xây lại, còn người thợ thì bị bắt, bị xử, bị đẩy ra lề. Bạo lực cũng khiến xã hội quay lưng với những đòi hỏi chính đáng của họ.
Họ cũng không thể đảo ngược làn sóng. Khi một cách sản xuất rẻ hơn rất nhiều, nó sẽ lan ra, nếu không ở làng này thì ở làng khác, nước khác.
Những cải thiện thật sự cho người lao động về sau đến từ con đường khác: công đoàn, luật lao động, giáo dục phổ cập, những thoả thuận về giờ làm và tiền công. Tức là đấu tranh về cách chia lợi ích, chứ không phải chống chính công nghệ.
Bài học có lẽ là: chống đổi mới thì thua, nhưng đòi đổi mới phải công bằng hơn thì có thể thắng, dù rất chậm.
Bài học cho thời trí tuệ nhân tạo
Ngày nay, khi người viết, người dịch, người vẽ minh hoạ lo lắng về trí tuệ nhân tạo, họ thường bị gọi là sợ công nghệ. Câu chuyện thật của phong trào đập máy cho thấy nỗi lo ấy có thể là nỗi lo về ai hưởng lợi, ai bị ép giá, chứ không phải nỗi sợ máy.
Với người lao động, bài học là đừng tốn sức chống công cụ, hãy đầu tư vào việc học cách dùng nó, và lên tiếng về cách nó được dùng trong nơi mình làm việc.
Với người làm chủ, bài học là đổi mới mà để lại một nhóm người cùng khổ thì sẽ phải trả giá về sau, bằng mất lòng tin, mất người giỏi, mất cả thị trường.
Hai trăm năm sau, có lẽ câu hỏi của những người thợ dệt vẫn còn nguyên: cỗ máy mới này, rốt cuộc, làm ra để phục vụ ai?
Câu hỏi thường gặp
Phong trào Luddite là gì?
Là phong trào của thợ dệt ở một số vùng nước Anh, khoảng từ năm một nghìn tám trăm mười một tới một nghìn tám trăm mười sáu, đập phá máy móc để phản đối việc máy bị dùng để ép giá công và thay thế thợ lành nghề.
Người Luddite có phải là người ghét công nghệ không?
Không hẳn. Nhiều sử gia cho rằng họ chống cách máy được dùng để hạ tiền công và làm hàng kém, chứ không chống mọi loại máy. Ngày nay chữ Luddite thường bị dùng theo nghĩa đơn giản hơn thực tế.
Cách mạng công nghiệp có làm người lao động nghèo đi không?
Trong mấy chục năm đầu, nhiều nghiên cứu cho thấy tiền công thực tế của đa số người lao động ở Anh tăng rất chậm dù sản lượng tăng mạnh. Về lâu dài, mức sống mới cải thiện rõ.
Vì sao phong trào đập máy thất bại?
Vì chính quyền đàn áp mạnh, bạo lực làm họ mất sự ủng hộ, và máy móc có thể được làm lại. Cải thiện thật sự cho người lao động về sau đến từ công đoàn, luật lao động và giáo dục.
Câu chuyện này có liên quan gì tới trí tuệ nhân tạo?
Nó nhắc rằng nỗi lo về công nghệ thường là nỗi lo về việc ai hưởng lợi và ai chịu thiệt trong giai đoạn chuyển đổi. Đổi mới cần đi cùng cách chia lợi ích công bằng hơn.
