Cách mạng xanh là làn sóng giống lúa mì và lúa gạo năng suất cao, đi cùng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và thuỷ lợi, lan rộng từ những năm sáu mươi của thế kỷ trước. Nó đã giúp nhiều nước châu Á thoát khỏi nỗi lo đói kém. Cái giá phải trả là sự phụ thuộc vào phân thuốc, đất và nước bị khai thác nặng, và nhiều giống lúa địa phương dần biến mất.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Với một đất nước từng biết thế nào là đói như Việt Nam, câu chuyện này không phải chuyện xa xôi. Tập này mình kể cả hai mặt của một đổi mới đã nuôi sống hàng trăm triệu người.
Nỗi lo đói giữa thế kỷ hai mươi
Giữa thế kỷ hai mươi, nhiều chuyên gia lo ngại về nạn đói lớn ở châu Á. Dân số tăng nhanh, đất canh tác có hạn, năng suất lúa và lúa mì thấp. Một số cuốn sách thời đó dự báo hàng trăm triệu người sẽ chết đói trong vài chục năm.
Những lời dự báo ấy đã không thành sự thật, phần lớn nhờ một đổi mới mà người viết sách thời đó không lường hết được.
Vấn đề của giống cây cũ là cây cao, thân yếu. Khi bón nhiều phân, cây tốt lá, bông nặng, rồi đổ rạp xuống ruộng trước khi gặt. Tức là có bón thêm cũng không tăng được năng suất bao nhiêu.
Lời giải nằm ở một ý tưởng tưởng như ngược đời: làm cho cây thấp đi.
Giống lúa lùn và những người làm ra nó
Nhà nông học người Mỹ Norman Borlaug làm việc nhiều năm ở Mexico để lai tạo giống lúa mì thân thấp, cứng, chịu được phân bón mà không đổ. Giống của ông sau đó được đưa sang Ấn Độ và Pakistan trong những năm sáu mươi, giúp sản lượng tăng mạnh. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi, ông được trao giải Nobel Hoà bình.
Với cây lúa gạo, Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế ở Philippines giới thiệu giống lúa thân thấp năng suất cao vào giữa những năm sáu mươi. Ở miền Nam Việt Nam thời đó, giống này được biết đến với tên gọi lúa Thần Nông.
Bí quyết không chỉ nằm ở hạt giống. Giống mới cần phân bón, cần nước tưới chủ động, cần bảo vệ khỏi sâu bệnh. Cách mạng xanh thật ra là một gói: giống, phân, nước, thuốc, và kiến thức canh tác mới.
Khi cả gói được áp dụng, năng suất tăng gấp nhiều lần so với trước ở nhiều vùng. Lúa từ chỗ thiếu trở thành đủ, rồi dư.
Cái giá mà đất và nước phải trả
Đổi mới nào cũng có cái giá, và cách mạng xanh có cái giá khá đắt. Bón nhiều phân hoá học trong thời gian dài làm đất bạc màu, chai cứng ở nhiều nơi. Nông dân phải bón ngày càng nhiều để giữ năng suất.
Thuốc bảo vệ thực vật dùng tràn lan ảnh hưởng tới sức khoẻ người phun, tới tôm cá trong ruộng, tới thiên địch của sâu hại. Có những đợt sâu bệnh bùng phát chính vì thiên địch đã bị diệt.
Nước ngầm ở một số vùng bị bơm quá mức để tưới cho giống mới. Ở một số vùng của Ấn Độ, mực nước ngầm hạ thấp đáng lo ngại.
Và nhiều giống lúa địa phương, có những giống thơm ngon, chịu hạn, chịu mặn, bị bỏ đi vì năng suất thấp. Kho gen quý mất dần, chỉ một phần được giữ lại trong các ngân hàng giống.
Ai được, ai bị bỏ lại?
Người tiêu dùng ở thành phố được lợi rõ: gạo rẻ hơn, đủ hơn. Nông dân có ruộng tốt, có nước, có vốn mua phân thì năng suất tăng vọt, thu nhập khá lên.
Nhưng nông dân nghèo ở vùng khô hạn, không có thuỷ lợi, không đủ tiền mua phân, thì hưởng ít hơn nhiều. Ở một số nơi, khoảng cách giữa nông dân giàu và nghèo còn giãn ra.
Phụ nữ nông thôn, những người thường lo phần cấy, làm cỏ, cũng chịu thay đổi lớn khi cách canh tác đổi. Lợi ích của đổi mới không chia đều cho mọi người, kể cả trong cùng một làng.
Những tranh luận về cách mạng xanh vẫn tiếp tục tới hôm nay. Phần lớn người nghiên cứu đồng ý rằng nó cứu nhiều người khỏi đói, đồng thời để lại những vấn đề môi trường cần sửa.
Bài học cho làn sóng đổi mới tiếp theo
Ngày nay, đồng bằng sông Cửu Long đang thử những cách làm mới: giảm lượng giống gieo, giảm phân thuốc, tưới ướt khô xen kẽ, nuôi tôm luân canh với lúa. Có thể coi đó là phần sửa sai của cách mạng xanh, giữ năng suất mà bớt gánh nặng cho đất.
Bài học thứ nhất từ cách mạng xanh: một đổi mới cứu người ngắn hạn có thể để lại vấn đề dài hạn. Không phải lý do để đừng đổi mới, mà là lý do để theo dõi và điều chỉnh.
Bài học thứ hai: đổi mới thường là một gói, không phải một món. Giống tốt mà không có nước, không có kiến thức thì cũng vô ích.
Bài học thứ ba: đừng quên giữ lại những gì cũ có giá trị. Một giống lúa địa phương bị bỏ hôm nay có thể là lời giải cho hạn mặn ngày mai. Bạn có biết ở quê mình, còn ai giữ giống lúa xưa không?
Câu hỏi thường gặp
Cách mạng xanh là gì?
Là làn sóng áp dụng giống cây lương thực năng suất cao cùng phân bón, thuỷ lợi và thuốc bảo vệ thực vật từ khoảng những năm sáu mươi, giúp nhiều nước đang phát triển tăng mạnh sản lượng lương thực.
Norman Borlaug là ai?
Ông là nhà nông học người Mỹ, lai tạo giống lúa mì thân thấp năng suất cao ở Mexico, sau đó đưa sang Nam Á. Ông được trao giải Nobel Hoà bình năm một nghìn chín trăm bảy mươi.
Vì sao giống lúa thân thấp lại năng suất cao hơn?
Vì thân thấp, cứng giúp cây chịu được lượng phân bón lớn mà không đổ rạp, nhờ đó bông nặng hạt hơn. Giống cao truyền thống khi bón nhiều phân dễ đổ trước khi gặt.
Cách mạng xanh gây ra những vấn đề môi trường nào?
Đất bạc màu do dùng nhiều phân hoá học, ô nhiễm do thuốc bảo vệ thực vật, nước ngầm bị khai thác quá mức ở một số vùng, và mất đa dạng giống cây trồng địa phương.
Việt Nam có tham gia cách mạng xanh không?
Có. Giống lúa năng suất cao từ Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế được đưa vào trồng ở miền Nam từ cuối những năm sáu mươi, và các giống cải tiến tiếp tục được lai tạo, góp phần tăng sản lượng lúa về sau.
