Sau làn sóng làm việc từ xa bắt buộc thời dịch bệnh, điều ở lại rõ nhất là mô hình kết hợp: vài ngày làm ở nhà, vài ngày lên văn phòng, và họp trực tuyến trở thành chuyện thường ngày. Điều không ở lại là ý tưởng rằng mọi công việc đều làm từ xa được. Nhiều công ty và người lao động đã nhận ra cái giá thật về sự gắn kết, về việc học hỏi của người mới, và về ranh giới giữa công việc với đời sống gia đình.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Đây là một cuộc thí nghiệm xã hội khổng lồ mà không ai lên kế hoạch. Mấy năm sau, đã đủ thời gian để nhìn lại xem nó để lại gì.
Một cuộc thí nghiệm không ai chuẩn bị
Khi dịch bệnh bùng phát, hàng triệu người trên thế giới, trong đó có rất nhiều người Việt, phải làm việc tại nhà gần như chỉ sau một đêm. Không ai kịp chuẩn bị: thiếu bàn làm việc, mạng chập chờn, con cái học trực tuyến cùng lúc.
Điều bất ngờ là nhiều việc vẫn chạy. Kế toán vẫn làm sổ, lập trình viên vẫn viết mã, nhân viên chăm sóc khách hàng vẫn trả lời. Những công ty từng nói không thể làm từ xa phát hiện ra là có thể.
Nhưng cũng có những việc không chạy được: công nhân nhà máy, người bán hàng, y tá, tài xế. Làm việc từ xa hoá ra là đặc quyền của một nhóm nghề nhất định.
Khi dịch qua, câu hỏi đặt ra là: trở lại như cũ, hay giữ cái mới?
Những gì đã ở lại
Họp trực tuyến là thứ ở lại rõ nhất. Trước dịch, một cuộc họp với đối tác ở tỉnh khác thường phải đi lại. Giờ họp qua mạng là chuyện bình thường, tiết kiệm rất nhiều thời gian và chi phí.
Mô hình kết hợp cũng ở lại ở nhiều công ty, nhất là các công ty công nghệ, dịch vụ. Nhân viên lên văn phòng vài ngày một tuần, còn lại làm ở nhà. Nhiều người xem đây là một phúc lợi quan trọng khi chọn việc.
Thói quen dùng công cụ làm việc chung, chia sẻ tài liệu trực tuyến, ký điện tử cũng ở lại. Những thứ trước đây chỉ vài công ty dùng giờ thành phổ biến.
Và có lẽ quan trọng nhất là một sự thay đổi trong suy nghĩ: công việc được đo bằng kết quả nhiều hơn là bằng việc ngồi ở bàn bao nhiêu giờ.
Những gì đã không ở lại
Ý tưởng mọi người sẽ làm việc từ xa mãi mãi đã không thành hiện thực ở phần lớn công ty. Nhiều nơi gọi nhân viên quay lại văn phòng, toàn bộ hoặc phần lớn thời gian.
Lý do được nhắc nhiều nhất là sự gắn kết. Làm việc qua màn hình lâu ngày, đồng nghiệp trở nên xa lạ. Những câu chuyện bên bàn nước, những lần hỏi nhanh qua vách ngăn, những ý tưởng nảy ra khi tình cờ gặp nhau, đều mất đi.
Lý do thứ hai là người mới học khó hơn. Một bạn mới ra trường làm từ xa không được ngồi cạnh người giỏi, không nghe được cách họ nói chuyện với khách, không có ai để hỏi nhanh. Nhiều quản lý thấy người mới làm từ xa tiến bộ chậm hơn.
Lý do thứ ba là văn hoá. Ở nhiều công ty Việt Nam, quản lý vẫn quen nhìn thấy nhân viên làm việc. Lòng tin chưa đủ để buông.
Ranh giới giữa nhà và việc
Với nhiều người, làm việc ở nhà là một món quà: không mất giờ kẹt xe, có thời gian đưa đón con, nấu bữa trưa cho gia đình. Một chị nhân viên ở Hà Nội nói rằng chị lấy lại được hai giờ mỗi ngày vốn mất trên đường.
Nhưng cũng chính chị kể rằng có những ngày chị làm việc từ sáng tới tối mịt, vì không có lúc nào là tan làm. Tin nhắn công việc tới lúc mười giờ đêm. Con gọi mẹ ơi trong lúc đang họp.
Ranh giới giữa nhà và việc bị xoá nhoà, và người chịu thiệt nhiều thường là phụ nữ, những người vẫn gánh phần lớn việc nhà và chăm con.
Những người làm từ xa bền vững thường có vài nguyên tắc riêng: một góc làm việc tách biệt, giờ bắt đầu và kết thúc rõ ràng, tắt thông báo công việc sau giờ làm.
Thành phố và quê nhà cũng đổi
Một tác động ít được nói tới là lên nơi chốn. Khi có thể làm việc từ xa, một số người trẻ chọn về quê, hoặc chuyển tới những thành phố nhỏ có chi phí sống thấp hơn, không khí trong lành hơn.
Đà Lạt, Đà Nẵng, Quy Nhơn, Hội An có thêm những cộng đồng nhỏ người làm việc từ xa. Quán cà phê có góc làm việc, nhà cho thuê theo tháng, không gian làm việc chung mọc lên.
Đó không phải là làn sóng lớn như nhiều người dự đoán, vì phần lớn công việc vẫn gắn với văn phòng. Nhưng nó mở ra một lựa chọn mà thế hệ trước gần như không có.
Với những thành phố nhỏ, đây là cơ hội thu hút người có kỹ năng mà không cần thu hút cả công ty.
Bài học từ cuộc thí nghiệm
Bài học thứ nhất: một thay đổi bị ép buộc có thể cho thấy điều mà nhiều năm bàn luận không cho thấy. Nhiều công ty chỉ biết mình làm từ xa được khi buộc phải làm.
Bài học thứ hai: công nghệ cho phép một cách làm mới, nhưng văn hoá và nhu cầu con người quyết định nó có ở lại hay không. Con người vẫn cần gặp nhau.
Bài học thứ ba: không có mô hình đúng cho tất cả. Mỗi đội, mỗi việc, mỗi giai đoạn cần một cách kết hợp khác nhau.
Nếu được chọn, bạn muốn làm việc mấy ngày ở nhà, mấy ngày ở văn phòng, và vì sao?
Câu hỏi thường gặp
Làm việc kết hợp là gì?
Là mô hình nhân viên chia thời gian làm việc giữa văn phòng và nhà, ví dụ vài ngày mỗi tuần ở mỗi nơi, tuỳ theo thoả thuận với công ty và tính chất công việc.
Làm việc từ xa có làm giảm năng suất không?
Tuỳ công việc và người làm. Việc cần tập trung một mình thường không giảm, có khi tăng. Việc cần phối hợp nhiều, sáng tạo nhóm và đào tạo người mới thường gặp khó khăn hơn.
Nhân viên mới có nên làm việc từ xa?
Người mới thường học nhanh hơn khi ngồi gần đồng nghiệp có kinh nghiệm. Nếu làm từ xa, cần có người hướng dẫn rõ ràng và những buổi gặp mặt định kỳ.
Làm sao giữ ranh giới khi làm việc ở nhà?
Có góc làm việc riêng, giờ bắt đầu và kết thúc rõ ràng, tắt thông báo công việc sau giờ làm, và thoả thuận với gia đình về thời gian không bị làm phiền.
Vì sao nhiều công ty gọi nhân viên quay lại văn phòng?
Lý do thường được nêu là sự gắn kết đội nhóm, việc học hỏi của người mới, sự sáng tạo khi gặp mặt trực tiếp, và thói quen quản lý của công ty.
