Kỹ năng giữ giá khi máy làm được nhiều việc là những kỹ năng gắn với phán đoán, trách nhiệm và con người. Đó là hiểu sâu một lĩnh vực đủ để biết máy đang sai, đặt đúng vấn đề trước khi đi tìm lời giải, thuyết phục và chăm sóc người khác, và làm được việc bằng tay trong thế giới thật.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Danh sách kỹ năng tương lai thì mạng đầy rẫy, đọc xong ai cũng thấy mình thiếu đủ thứ. Tập này mình thử làm khác: chỉ nói vài kỹ năng, và nói vì sao chúng giữ giá, để bạn tự soi vào nghề mình.
Vì sao hiểu sâu chuyên môn lại đắt hơn trước?
Có một nghịch lý: máy càng biết nhiều, người hiểu sâu càng đắt. Lý do là máy trả lời được gần như mọi câu, nhưng trả lời sai rất trơn tru. Người mới nghe thì thấy đúng. Chỉ người đã làm nghề lâu mới nghe ra chỗ sai.
Một bác sĩ có kinh nghiệm đọc một bản tóm tắt máy viết về bệnh án sẽ nhận ra ngay chỗ máy bỏ sót một triệu chứng quan trọng. Một kỹ sư kết cấu đọc bản tính máy làm sẽ thấy một giả định không hợp với đất yếu ở đồng bằng. Người mới vào nghề thì không thấy.
Vì vậy, đừng nghe lời khuyên kiểu kiến thức giờ không quan trọng nữa, cứ hỏi máy là được. Kiến thức nền chắc là cái cân để cân câu trả lời của máy. Không có cân thì mọi câu trả lời đều nặng như nhau.
Học sâu không nhất thiết là học thêm bằng. Học sâu là làm nhiều ca thật, sai rồi sửa, và hỏi vì sao cho tới tận gốc.
Đặt đúng vấn đề: kỹ năng bị xem nhẹ nhất
Máy giỏi giải bài khi bài đã được ra rõ. Nhưng phần lớn công việc ngoài đời bắt đầu bằng một tình huống lộn xộn: doanh số giảm, nhân viên nghỉ nhiều, khách phàn nàn mà không nói rõ vì sao. Ai đó phải biến cái lộn xộn ấy thành một câu hỏi có thể trả lời.
Một chủ quán cà phê thấy khách vắng. Câu hỏi sai là làm sao chạy quảng cáo cho đông. Câu hỏi đúng có thể là khách quen đi đâu, và vì sao. Tìm ra rằng có một quán mới mở ở đầu hẻm với chỗ đậu xe rộng hơn đổi hẳn cách giải quyết.
Kỹ năng đặt vấn đề đến từ việc chịu đi xem tận nơi, chịu hỏi người trong cuộc, và chịu nghi ngờ giả định đầu tiên của mình. Không công cụ nào làm thay bạn phần đi xem và hỏi.
Trong công ty, người biết đặt đúng vấn đề thường là người được giao những việc quan trọng nhất, vì một vấn đề đặt sai thì giải nhanh tới đâu cũng chỉ là lãng phí nhanh hơn.
Làm việc với con người: thuyết phục, chăm sóc, gỡ rối
Phần lớn thành quả trong công việc không đến từ một người làm một mình. Nó đến từ việc thuyết phục sếp cho thử, giữ chân một khách khó tính, gỡ mâu thuẫn giữa hai người trong nhóm. Đó là những việc mà máy có thể gợi ý câu chữ, nhưng không thể đứng đó thay bạn.
Người thợ may lâu năm giữ được khách không chỉ vì đường kim đẹp. Ông nhớ khách thích mặc rộng vai hay ôm, nhớ đứa con trai sắp cưới vợ, hỏi thăm đúng lúc. Khách quay lại vì cảm giác được nhớ tới.
Kỹ năng này luyện được, dù không ai dạy trong trường. Lắng nghe hết câu rồi mới trả lời. Nói điều khó một cách thẳng mà không làm người kia mất mặt. Nhớ tên và chuyện của người khác.
Khi máy làm hộ phần việc kỹ thuật, những kỹ năng tưởng là phụ này lại thành phần chính của nhiều nghề.
Chịu trách nhiệm: thứ máy không gánh được
Một bản báo cáo, một bản thiết kế, một quyết định cho vay, cuối cùng đều cần một người đứng tên. Người đó phải hiểu đủ để bảo vệ quyết định khi có chuyện. Đây là lý do nhiều nghề có giấy phép hành nghề vẫn giữ được vị trí.
Chịu trách nhiệm cũng là một kỹ năng. Nó gồm biết khi nào nói mình chưa chắc, biết khi nào dừng lại kiểm tra, và dám nhận sai khi sai. Người có kỹ năng này được tin giao việc lớn.
Khi máy làm nháp, cám dỗ lớn nhất là ký cho xong. Người giữ được thói quen soát thật, hỏi thật, sẽ là người mà công ty và khách hàng tin hơn hẳn.
Trong một thế giới mà ai cũng có thể sinh ra một bản nháp đẹp trong vài giây, chữ ký của người có trách nhiệm trở nên quý hơn.
Còn những kỹ năng nào nên học thêm?
Kỹ năng thứ năm mình muốn nhắc là học cách học. Công cụ sẽ còn đổi nhiều lần trong đời đi làm của bạn. Người biết tự học một thứ mới trong vài tuần, biết tìm người giỏi để hỏi, sẽ không sợ đổi mới.
Kỹ năng thứ sáu là viết rõ. Nghe thì lạ, khi máy viết được rồi. Nhưng muốn giao việc cho máy, muốn soát cái máy viết, muốn trình bày ý mình cho sếp, bạn vẫn cần biết thế nào là một đoạn văn rõ ràng.
Còn biết dùng công cụ trí tuệ nhân tạo, đó là kỹ năng cần, nhưng không phải kỹ năng giữ giá. Nó sẽ sớm thành thứ ai cũng biết, giống như biết gõ máy tính ngày nay.
Thử nhìn lại công việc của bạn và hỏi: mình đang giỏi ở phần mà máy làm được, hay phần mà người ta vẫn cần một con người?
Câu hỏi thường gặp
Kỹ năng mềm có quan trọng hơn kỹ năng chuyên môn thời trí tuệ nhân tạo không?
Không nên đặt hai thứ đối nhau. Chuyên môn sâu giúp bạn biết máy sai, kỹ năng làm việc với người giúp bạn biến hiểu biết đó thành kết quả. Cả hai đều giữ giá.
Có nên học lập trình để không bị thay thế?
Học lập trình hữu ích nếu bạn thích và nghề bạn cần. Nhưng không phải ai cũng cần trở thành lập trình viên; hiểu cách công cụ vận hành ở mức người dùng giỏi thường đã đủ cho phần lớn nghề.
Làm sao luyện kỹ năng đặt vấn đề?
Tập hỏi vì sao vài lần liên tiếp trước khi đi tìm giải pháp, đi xem tận nơi, và hỏi người trong cuộc. Viết vấn đề ra một câu rõ ràng trước khi bắt đầu làm.
Người lớn tuổi có học kịp kỹ năng mới không?
Có, và người lớn tuổi thường có lợi thế ở chuyên môn sâu và quan hệ. Chỉ cần học dùng công cụ ở mức vừa đủ để tận dụng kinh nghiệm của mình.
Biết dùng trí tuệ nhân tạo có phải là kỹ năng giữ giá?
Đó là kỹ năng cần thiết nhưng sẽ sớm phổ biến như dùng máy tính. Cái giữ giá là biết dùng nó vào đúng việc và kiểm tra được kết quả nhờ hiểu biết của mình.
