Khi điện mới vào nhà máy cuối thế kỷ mười chín, người ta chỉ thay cỗ máy hơi nước bằng một động cơ điện lớn, còn giữ nguyên cách bố trí cũ, nên năng suất gần như không đổi. Phải vài chục năm sau, khi nhà máy được thiết kế lại từ đầu, mỗi máy một động cơ nhỏ, mặt bằng đổi, cách tổ chức công nhân đổi, thì năng suất mới tăng vọt.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Câu chuyện này được các nhà kinh tế học nhắc lại rất nhiều trong những năm gần đây, mỗi khi có ai hỏi vì sao công ty đã mua công cụ trí tuệ nhân tạo mà chưa thấy hiệu quả gì.
Nhà máy thời hơi nước được bố trí ra sao?
Hãy hình dung một nhà máy dệt thời hơi nước. Ở giữa là một cỗ máy hơi nước khổng lồ. Từ đó, một trục quay dài chạy dọc trần nhà, nối với hàng loạt dây curoa thả xuống từng máy dệt bên dưới.
Cách bố trí này có những quy luật cứng. Máy nào cần nhiều sức thì phải đặt gần trục chính. Nhà máy thường xây nhiều tầng để rút ngắn trục. Khi chỉ cần chạy một máy, cả hệ thống trục vẫn phải quay, tốn nhiên liệu.
Dây curoa chằng chịt trên đầu công nhân vừa nguy hiểm vừa che ánh sáng. Sắp xếp lại một dây chuyền là chuyện gần như không thể, vì mọi thứ gắn chặt vào trục.
Đó là một hệ thống được thiết kế quanh giới hạn của máy hơi nước. Và khi điện đến, phần lớn chủ nhà máy giữ nguyên nó.
Thay động cơ mà không đổi cách làm
Những nhà máy đầu tiên dùng điện làm một việc rất tự nhiên: tháo máy hơi nước, đặt vào đó một động cơ điện lớn, vẫn quay cái trục cũ. Có tiết kiệm một chút, sạch hơn một chút, nhưng về căn bản vẫn là nhà máy cũ.
Lý do không phải chủ nhà máy kém cỏi. Nhà xưởng đã xây rồi, máy móc đã mua rồi, công nhân đã quen. Đập đi làm lại là khoản đầu tư khổng lồ cho một lợi ích chưa ai chứng minh.
Nhà kinh tế học Paul David, trong một bài viết nổi tiếng so sánh động cơ điện với máy tính, đã chỉ ra rằng phải mất khoảng bốn mươi năm kể từ khi điện bắt đầu được dùng, năng suất trong các nhà máy Mỹ mới thật sự tăng mạnh.
Độ trễ đó không nằm ở công nghệ. Nó nằm ở thời gian cần để con người nghĩ ra cách làm mới hợp với công nghệ mới.
Điều gì xảy ra khi nhà máy được nghĩ lại từ đầu?
Cái thay đổi lớn đến khi người ta nhận ra điện cho phép một điều hơi nước không cho phép: mỗi máy có thể có một động cơ nhỏ riêng. Không cần trục chung, không cần dây curoa.
Từ đó, nhà máy có thể xây một tầng, rộng, nhiều ánh sáng. Máy được sắp theo thứ tự các bước sản xuất, không phải theo khoảng cách tới trục. Sản phẩm đi một đường thẳng từ đầu tới cuối xưởng.
Công nhân cũng đổi vai. Họ được giao trách nhiệm cho từng máy, từng công đoạn. Cách tổ chức lao động, đào tạo, quản lý đều phải viết lại.
Năng suất tăng mạnh không phải nhờ động cơ điện tốt hơn, mà nhờ toàn bộ hệ thống được thiết kế lại quanh khả năng mới của nó.
Câu chuyện này nói gì về trí tuệ nhân tạo trong doanh nghiệp?
Nhiều công ty hôm nay đang làm điều giống hệt các chủ nhà máy năm xưa. Mua công cụ trí tuệ nhân tạo, cho nhân viên dùng, nhưng quy trình, cách phân công, cách đánh giá vẫn y như cũ. Kết quả là mỗi người nhanh hơn một chút ở vài việc, nhưng công ty không khác gì.
Lấy ví dụ một phòng chăm sóc khách hàng. Nếu chỉ dùng máy để soạn câu trả lời nhanh hơn, đó là thay động cơ. Nếu nghĩ lại cả cách khách liên hệ, cách xử lý yêu cầu, ai làm gì, đó mới là thiết kế lại nhà máy.
Thiết kế lại thì khó, tốn kém, và có rủi ro. Nó đòi hỏi người lãnh đạo hiểu cả công nghệ lẫn công việc thật của nhân viên. Đó là lý do nó đến chậm.
Khi ai đó thất vọng vì trí tuệ nhân tạo chưa làm tăng năng suất như kỳ vọng, câu chuyện động cơ điện là lời nhắc: có thể chúng ta đang ở thời kỳ thay động cơ, chưa tới thời kỳ xây lại nhà máy.
Bài học cho người làm chủ và người lao động
Với người làm chủ, câu hỏi nên đặt không phải là công cụ này làm nhanh việc nào, mà là nếu có công cụ này từ đầu, mình sẽ tổ chức công việc khác đi thế nào.
Hãy thử ở một bộ phận nhỏ, thiết kế lại hẳn cách làm ở đó, đo kết quả, rồi mới nhân rộng. Đừng kỳ vọng hiệu quả ngay khi vừa mua công cụ.
Với người lao động, thời kỳ thiết kế lại thường là lúc vai trò bị xáo trộn nhiều nhất. Người hiểu rõ công việc thật, biết chỗ nào trong quy trình là thừa, sẽ là người được hỏi ý kiến và giữ vai trò quan trọng trong cách làm mới.
Bốn mươi năm là một đời người làm việc. Có lẽ lần này nhanh hơn, có lẽ không. Nhưng câu hỏi vẫn vậy: bạn đang chỉ thay động cơ, hay đang dám vẽ lại nhà máy của mình?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao điện không làm tăng năng suất ngay?
Vì ban đầu các nhà máy chỉ thay máy hơi nước bằng động cơ điện mà giữ nguyên cách bố trí và tổ chức cũ. Năng suất chỉ tăng mạnh khi nhà máy được thiết kế lại quanh khả năng mới của điện.
Nghịch lý năng suất là gì?
Là hiện tượng công nghệ mới xuất hiện khắp nơi nhưng số liệu năng suất chưa tăng tương xứng. Một cách giải thích là cần thời gian để doanh nghiệp đổi quy trình và cách tổ chức cho hợp với công nghệ.
Doanh nghiệp nên đưa trí tuệ nhân tạo vào thế nào để có hiệu quả?
Thay vì chỉ cho nhân viên dùng công cụ, nên chọn một quy trình cụ thể và thiết kế lại cách làm từ đầu, thử ở quy mô nhỏ, đo kết quả rồi mới mở rộng.
Paul David là ai?
Ông là nhà kinh tế học nghiên cứu lịch sử kinh tế và công nghệ, nổi tiếng với bài viết so sánh quá trình điện hoá nhà máy với sự lan toả của máy tính và độ trễ năng suất.
Bài học điện hoá có áp dụng cho doanh nghiệp nhỏ không?
Có. Doanh nghiệp nhỏ thậm chí dễ thiết kế lại quy trình hơn vì bộ máy gọn. Điều quan trọng là nghĩ lại cách làm chứ không chỉ mua thêm công cụ.
