Xe máy điện không chỉ là thay động cơ xăng bằng động cơ điện. Nó đổi chỗ người ta nạp năng lượng, từ cây xăng đầu đường sang ổ cắm trong nhà. Nó đổi tiếng ồn trên phố, đổi nghề sửa xe, và đặt ra những câu hỏi mới: sạc thế nào cho an toàn trong chung cư, pin cũ rồi sẽ đi đâu, và điện để sạch xe có thật sự sạch không.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Việt Nam là một trong những nước có nhiều xe máy nhất thế giới tính theo đầu người. Vì vậy, khi chiếc xe máy đổi, rất nhiều thứ khác cũng đổi theo. Tập này mình nhìn những thay đổi ấy.
Từ cây xăng sang ổ cắm
Với xe xăng, nạp năng lượng là một việc làm ngoài đường: ghé cây xăng, đổ năm phút, đi tiếp. Với xe điện, phần lớn việc sạc diễn ra ở nhà, qua đêm, giống như sạc điện thoại.
Thay đổi này tưởng nhỏ mà kéo theo nhiều chuyện. Người sống ở nhà riêng có chỗ cắm sạc dễ dàng. Người sống ở chung cư, nhà trọ, hẻm nhỏ thì phải tìm chỗ sạc, và đó là một bài toán thật.
Một chị nhân viên văn phòng ở Hà Nội kể rằng chị rất thích chiếc xe điện vì êm và đỡ tốn tiền xăng. Nhưng chung cư chị ở ban đầu chưa có chỗ sạc riêng, chị phải tháo pin mang lên nhà, nặng và bất tiện.
Hạ tầng sạc, giống như hạ tầng cây xăng ngày xưa, là thứ quyết định xe điện có thật sự phổ biến được hay không.
Sạc an toàn: chuyện không được xem nhẹ
Pin xe điện chứa nhiều năng lượng. Nếu pin kém chất lượng, sạc bằng bộ sạc không đúng loại, sạc ở nơi ẩm ướt, hoặc pin bị va đập hư hỏng, có nguy cơ cháy nổ. Đã có những vụ cháy liên quan tới sạc xe điện trong nhà, trong khu để xe.
Vài nguyên tắc cơ bản: dùng đúng bộ sạc của nhà sản xuất, không sạc qua đêm ở nơi không ai để ý nếu chỗ đó không được thiết kế cho việc sạc, không sạc ở lối thoát hiểm, không tự độ chế pin.
Với chung cư, ban quản lý nên bố trí khu sạc riêng, có thiết bị phòng cháy, có người giám sát. Đây là trách nhiệm chung, không chỉ của từng người dùng xe.
Cụ thể nên làm gì cho chiếc xe của mình thì hãy đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất và hỏi cơ quan phòng cháy chữa cháy khi cần.
Phố yên hơn, không khí thì sao?
Một thay đổi dễ nhận ra là tiếng ồn. Xe điện chạy êm, không tiếng nổ máy. Nếu phần lớn xe trên phố là xe điện, những con phố ồn ào của Hà Nội, Sài Gòn có thể yên hơn đáng kể.
Cũng vì quá êm mà người đi bộ đôi khi không nghe thấy xe điện tới gần, dễ va chạm. Người lái xe điện cần chú ý hơn ở những nơi đông người đi bộ.
Về không khí, xe điện không thải khói ra đường. Không khí trên phố có thể sạch hơn ở những nơi nhiều xe điện. Nhưng điện để sạc xe đến từ đâu là một câu hỏi khác. Nếu điện chủ yếu từ nhà máy nhiệt điện than, phần ô nhiễm được chuyển từ đường phố về nơi đặt nhà máy.
Lợi ích môi trường của xe điện vì vậy phụ thuộc vào cơ cấu nguồn điện của cả nước, và sẽ lớn dần khi điện sạch nhiều hơn.
Nghề sửa xe đứng trước thay đổi
Xe máy điện có ít bộ phận chuyển động hơn xe xăng rất nhiều: không bugi, không bộ chế hoà khí, không thay nhớt định kỳ. Điều đó tốt cho người dùng, nhưng là thách thức với hàng trăm nghìn tiệm sửa xe ở Việt Nam.
Một anh thợ sửa xe ở Cần Thơ kể rằng khách mang xe điện tới, anh chỉ thay được lốp, má phanh. Còn hỏng pin, hỏng bộ điều khiển thì anh phải gửi về hãng.
Nhiều thợ trẻ đã bắt đầu học sửa xe điện: kiểm tra pin, thay bộ điều khiển, sửa động cơ điện. Đó là một nghề mới đang hình thành, cần đào tạo bài bản vì làm việc với pin và điện có nguy hiểm.
Câu chuyện của những tiệm sửa xe giống câu chuyện của nhiều nghề khác trước làn sóng đổi mới: người chịu học thì có việc mới, người đứng yên thì việc ít dần.
Pin cũ rồi sẽ đi đâu?
Pin xe điện có tuổi thọ, sau một thời gian dung lượng giảm, phải thay. Khi có hàng triệu xe điện, sẽ có hàng triệu cục pin cũ cần được xử lý.
Pin cũ nếu vứt bừa có thể gây ô nhiễm và nguy cơ cháy. Nhưng pin cũ cũng chứa vật liệu quý có thể tái chế. Một số pin còn dung lượng có thể dùng lại để lưu trữ điện cho các mục đích nhẹ hơn.
Hệ thống thu gom và tái chế pin ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, vẫn đang được xây dựng. Người dùng nên hỏi nhà sản xuất hoặc đại lý về chính sách thu hồi pin cũ khi mua xe.
Đây là ví dụ cho thấy mỗi đổi mới mang theo những câu hỏi về cuối vòng đời, mà lúc mới ra đời ít ai nghĩ tới.
Có nên chuyển sang xe điện?
Câu trả lời tuỳ vào hoàn cảnh của mỗi người. Người đi lại chủ yếu trong thành phố, quãng đường ngắn, có chỗ sạc an toàn, thường thấy xe điện tiện và tiết kiệm.
Người hay đi xa, đi đường đèo, ở vùng chưa có nhiều trạm sạc, hoặc không có chỗ sạc an toàn, có thể thấy xe xăng vẫn hợp lý hơn trong lúc này.
Trước khi mua, nên hỏi kỹ về quãng đường đi được mỗi lần sạc trong điều kiện thực tế, tuổi thọ pin, chi phí thay pin, chính sách bảo hành, và nơi sửa chữa gần nhà.
Chiếc xe máy đã định hình cách người Việt sống suốt mấy chục năm. Khi nó đổi, thành phố cũng đổi. Bạn thấy con phố nhà mình sẽ khác thế nào nếu một nửa số xe là xe điện?
Câu hỏi thường gặp
Sạc xe máy điện trong nhà có an toàn không?
Có thể an toàn nếu dùng đúng bộ sạc của nhà sản xuất, pin còn tốt, sạc ở nơi khô ráo thoáng khí, không ở lối thoát hiểm và có người để ý. Nên đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất.
Xe điện có thật sự sạch hơn xe xăng không?
Xe điện không thải khói ra đường nên không khí trên phố sạch hơn. Lợi ích tổng thể phụ thuộc nguồn điện để sạc; khi điện sạch nhiều hơn, lợi ích môi trường càng lớn.
Pin xe máy điện dùng được bao lâu?
Tuổi thọ pin tuỳ loại pin, cách sạc và cách sử dụng. Nên hỏi nhà sản xuất về thời gian bảo hành, mức suy giảm dung lượng và chi phí thay pin.
Thợ sửa xe máy có sửa được xe điện không?
Thợ xe xăng có thể làm phần lốp, phanh, khung. Phần pin, bộ điều khiển, động cơ điện cần thợ được đào tạo riêng vì làm việc với điện có nguy hiểm.
Pin xe điện cũ nên xử lý thế nào?
Không vứt bừa vì có nguy cơ ô nhiễm và cháy. Hỏi nhà sản xuất hoặc đại lý về chương trình thu hồi pin cũ, hoặc mang tới nơi thu gom chuyên dụng.
