Máy in chữ rời ra đời ở châu Âu giữa thế kỷ mười lăm đã làm sách rẻ đi và nhiều lên rất nhanh. Nhờ đó, kiến thức được chép giống hệt nhau thay vì mỗi bản chép tay một kiểu, lỗi được sửa trong lần in sau, ý tưởng lan xa qua biên giới, và người ta bắt đầu tranh luận với nhau bằng chữ in. Nhưng máy in cũng làm lan nhanh cả những điều sai, một bài học nghe rất quen trong thời mạng xã hội.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Mở đầu chuỗi bước ngoặt lịch sử, mình chọn máy in, vì có lẽ không có đổi mới nào giống với thời trí tuệ nhân tạo hơn: một cỗ máy làm chữ nghĩa rẻ đi đột ngột.
Trước máy in, một cuốn sách quý tới mức nào?
Trước máy in, ở châu Âu, sách được chép tay, phần lớn trong các tu viện. Chép một cuốn sách dày có thể mất nhiều tháng. Sách vì thế cực đắt, thường bị xích vào giá trong thư viện, và chỉ một số rất ít người được đọc.
Chép tay còn có một vấn đề ít ai nghĩ tới: mỗi lần chép lại thêm lỗi. Một bản chép từ bản chép từ bản chép, sau vài thế hệ có thể sai lệch nhiều so với bản gốc. Người đọc ở hai thành phố khác nhau có khi đọc hai phiên bản khác nhau của cùng một cuốn sách.
Ở phương Đông, chuyện có khác. Người Trung Hoa đã in bằng ván khắc gỗ từ rất sớm, và cũng từng thử chữ rời. Ở Triều Tiên, chữ rời bằng kim loại đã được dùng trước máy in châu Âu. Ở nước ta, nghề khắc ván in gỗ cũng có từ lâu để in kinh sách, sách học.
Vậy cái mới ở châu Âu không phải là ý tưởng in, mà là sự kết hợp giữa chữ rời bằng kim loại, mực dầu, máy ép, và một bảng chữ cái chỉ vài chục ký tự, rất hợp với chữ rời.
Máy in đã đổi những gì?
Điều đầu tiên là số lượng. Chỉ trong vài chục năm sau khi Gutenberg làm ra máy in ở thành phố Mainz, các xưởng in mọc lên ở nhiều thành phố châu Âu. Sách không còn là báu vật của tu viện.
Điều thứ hai, sâu xa hơn, là sự giống nhau. Hàng trăm bản in từ cùng một khuôn chữ thì giống hệt nhau. Một nhà thiên văn ở Ý và một nhà thiên văn ở Đức có thể cùng chỉ vào trang mười hai của cùng một cuốn sách và tranh luận. Khi phát hiện lỗi, lần in sau sửa được cho tất cả.
Điều thứ ba là kiến thức bắt đầu được tích luỹ thay vì bị mất đi. Một bảng số liệu, một bản đồ, một hình vẽ giải phẫu được in ra hàng trăm bản, khó mà thất lạc hết. Người sau xây tiếp trên nền của người trước.
Nhiều sử gia cho rằng chính sự ổn định và lan rộng này là một trong những nền móng cho cuộc cách mạng khoa học sau đó. Mức độ máy in góp phần ra sao thì vẫn còn được tranh luận, nhưng ít ai phủ nhận vai trò của nó.
Mặt tối: điều sai cũng lan nhanh hơn
Máy in không chọn in điều đúng. Nó in bất cứ thứ gì có người trả tiền. Bên cạnh sách khoa học, sách học, còn có vô số tờ rơi đả kích, tin đồn, những cuốn sách đầy định kiến và mê tín.
Ở châu Âu thời ấy, có những cuốn sách hướng dẫn săn lùng phù thuỷ được in ra và lan rộng, góp phần vào những cuộc xét xử oan khuất. Những tờ in bôi nhọ đối thủ lan đi nhanh hơn mọi lời cải chính.
Phải mất rất lâu, xã hội mới xây dựng được những thứ giúp phân biệt đúng sai trong biển chữ in: nhà xuất bản có uy tín, biên tập viên, thói quen trích nguồn, các hội khoa học bình duyệt công trình của nhau.
Nói cách khác, máy in đến trước, còn những thể chế giúp con người dùng nó cho tử tế thì đến sau, chậm hơn nhiều.
Máy in và trí tuệ nhân tạo giống nhau ở đâu?
Máy in làm rẻ việc sao chép chữ. Trí tuệ nhân tạo làm rẻ việc tạo ra chữ. Cả hai đều làm cho chữ nghĩa tràn ngập, nhanh hơn khả năng con người kiểm tra.
Nếu lịch sử máy in có bài học, thì đó là những thứ giúp phân biệt đúng sai sẽ quan trọng hơn bao giờ hết. Người biên tập, người kiểm chứng, nguồn tin có uy tín, thói quen hỏi bằng chứng ở đâu.
Cũng như thời máy in, sẽ có một giai đoạn hỗn loạn, khi công cụ đã có mà thói quen dùng cho tử tế chưa kịp hình thành. Có thể chúng ta đang sống trong giai đoạn ấy.
Nhưng lịch sử máy in cũng cho thấy giai đoạn hỗn loạn không phải là kết thúc. Con người đã học cách sống với chữ in, và chữ in đã mở ra những điều kỳ diệu.
Điều mỗi người có thể học từ máy in
Bài học nhỏ cho mỗi người là: khi chữ nghĩa trở nên rẻ, sự cẩn thận của người đọc trở nên đắt. Đọc một tin, hãy hỏi ai viết, dựa vào đâu, có nguồn khác nói giống vậy không.
Bài học cho người viết là uy tín được xây chậm và mất nhanh. Thời máy in, những nhà in có tiếng làm sách cẩn thận được tin cậy qua nhiều thế hệ. Thời nay cũng vậy.
Bài học cho xã hội là đừng chỉ nhìn vào cỗ máy, mà phải đầu tư cho những thứ xung quanh nó: giáo dục người đọc, nghề biên tập, thư viện, nơi kiểm chứng.
Gutenberg chắc không hình dung được cỗ máy của ông sẽ đưa thế giới tới đâu. Có lẽ những người làm ra trí tuệ nhân tạo hôm nay cũng vậy, và đó là lý do tất cả chúng ta đều có phần trong việc quyết định nó sẽ dẫn tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra máy in chữ rời?
Ở châu Âu, máy in chữ rời bằng kim loại gắn với tên Gutenberg ở thành phố Mainz giữa thế kỷ mười lăm. Trước đó, Trung Hoa và Triều Tiên đã có kỹ thuật in chữ rời, kể cả chữ kim loại ở Triều Tiên.
Vì sao máy in thúc đẩy khoa học?
Vì sách in giống hệt nhau giúp các nhà khoa học ở nhiều nơi cùng đọc, so sánh và sửa lỗi, và kiến thức được tích luỹ thay vì thất lạc. Mức độ đóng góp cụ thể vẫn được các sử gia bàn luận.
Máy in có làm lan truyền thông tin sai không?
Có. Bên cạnh sách có giá trị, máy in cũng làm lan nhanh tin đồn, tờ rơi bôi nhọ và sách mê tín. Phải mất nhiều thời gian xã hội mới có những thể chế giúp phân biệt đúng sai.
Việt Nam có nghề in từ khi nào?
Nghề in ván khắc gỗ ở Việt Nam có từ lâu đời, dùng để in kinh sách và sách học. Mốc thời gian cụ thể nên tham khảo các tài liệu sử học chuyên sâu.
Bài học từ máy in cho thời trí tuệ nhân tạo là gì?
Khi chữ nghĩa trở nên rẻ, việc kiểm chứng, biên tập và uy tín nguồn tin trở nên quan trọng hơn. Công cụ đến trước, thói quen dùng nó tử tế cần được xây dựng có chủ đích.
