Máy giặt, nồi cơm điện, nước máy và tủ lạnh đã giải phóng hàng giờ lao động mỗi ngày trong mỗi gia đình, mà phần lớn là lao động của phụ nữ. Chúng góp phần đổi cách gia đình sống, cho phép nhiều phụ nữ đi học, đi làm, và đổi cả cách xã hội vận hành. Có nhà kinh tế học từng lập luận rằng máy giặt đã thay đổi thế giới nhiều hơn cả internet.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Nói tới đổi mới, ta hay nghĩ tới phòng thí nghiệm hay thung lũng công nghệ. Tập này mình mời bạn nhìn vào căn bếp và góc giặt giũ, nơi có một cuộc cách mạng diễn ra lặng lẽ tới mức ít ai gọi tên.
Một ngày làm việc nhà khi chưa có máy
Hãy hỏi bà hoặc mẹ bạn về chuyện giặt giũ ngày xưa. Nhiều người sẽ kể về những buổi ngồi bên giếng hoặc bờ ao, vò từng chiếc áo, giặt chăn màn cả buổi, tay nứt nẻ mùa đông. Với một gia đình đông con, giặt giũ là việc của mỗi ngày.
Nấu cơm cũng vậy. Nấu bằng bếp củi, bếp rơm, bếp than tổ ong, phải canh lửa, canh nước, không để cháy không để sống. Người nấu không rời bếp được.
Rồi gánh nước, nhóm lửa, đi chợ mỗi ngày vì không có chỗ giữ đồ tươi. Cộng hết lại, việc nhà có thể chiếm phần lớn thời gian thức của một người phụ nữ.
Đó là thứ lao động không được trả lương, không được tính vào số liệu kinh tế, và thường không được ai gọi là công việc.
Vì sao máy giặt được so với internet?
Nhà kinh tế học Hàn Quốc Ha-Joon Chang, trong một cuốn sách xuất bản năm hai nghìn mười, đưa ra một nhận định gây tranh cãi: máy giặt đã thay đổi thế giới nhiều hơn internet. Ông không nói internet không quan trọng. Ông muốn nhấn mạnh rằng ta hay đánh giá thấp những đổi mới quen thuộc và đánh giá cao những thứ mới mẻ.
Lập luận của ông là các đồ gia dụng, cùng với điện và nước máy, đã giảm rất mạnh thời gian làm việc nhà. Điều đó góp phần cho phép phụ nữ ở nhiều nước tham gia thị trường lao động, thay đổi cấu trúc gia đình và nghề nghiệp.
Internet đổi cách ta liên lạc, giải trí, mua bán. Nhưng với một người phụ nữ, việc thoát khỏi nhiều giờ giặt giũ mỗi ngày có thể là thay đổi lớn hơn trong đời sống thật.
Bạn có thể đồng ý hay không với so sánh này. Nhưng nó là lời nhắc tốt: đừng đo tầm quan trọng của đổi mới bằng độ ồn ào của nó.
Nồi cơm điện và căn bếp Việt
Nồi cơm điện tự động ra đời ở Nhật Bản khoảng giữa những năm năm mươi, rồi theo thời gian có mặt trong căn bếp của nhiều nước châu Á. Ở Việt Nam, nồi cơm điện trở nên phổ biến trong nhiều gia đình vài chục năm trở lại đây.
Cái hay của nồi cơm điện nằm ở chỗ nó tự ngắt khi cơm chín. Người nấu không còn phải đứng canh. Có thể vo gạo, bấm nút, rồi làm việc khác.
Nghe thì nhỏ, nhưng với một bà mẹ vừa đi làm về, nửa giờ không phải đứng bếp có nghĩa là nửa giờ kèm con học, hoặc đơn giản là ngồi nghỉ.
Những thay đổi nhỏ như vậy cộng lại qua hàng triệu gia đình, hàng chục năm, thành một thay đổi xã hội rất lớn mà không ai kịp làm lễ ăn mừng.
Đồ gia dụng có thật sự làm việc nhà ít đi?
Câu trả lời thú vị là không hoàn toàn. Một số nhà nghiên cứu chỉ ra rằng khi giặt giũ dễ hơn, người ta giặt nhiều hơn. Quần áo thay hằng ngày, chăn ga giặt thường xuyên, tiêu chuẩn sạch sẽ cao lên.
Tức là một phần thời gian được giải phóng bị nuốt lại bởi kỳ vọng mới. Đây là một hiện tượng hay gặp trong đổi mới: công cụ làm một việc dễ hơn, và ta làm việc đó nhiều hơn.
Còn một câu hỏi khác: thời gian được giải phóng chia cho ai. Ở nhiều gia đình, việc nhà vẫn chủ yếu do phụ nữ làm, chỉ là làm bằng máy. Máy giặt không tự động làm cho đàn ông chia sẻ việc nhà.
Đổi mới công nghệ mở ra khả năng, nhưng thay đổi thói quen và quan niệm trong gia đình là chuyện của con người.
Bài học từ cuộc cách mạng thầm lặng
Bài học thứ nhất là đổi mới quan trọng nhất có khi là đổi mới chán nhất. Không ai xếp hàng mua máy giặt mới như mua điện thoại, nhưng tác động của nó lên đời sống có khi sâu hơn.
Bài học thứ hai là hãy đo đổi mới bằng thời gian và sức lực nó trả lại cho con người, đặc biệt là cho những người làm việc không được trả lương.
Bài học thứ ba là công cụ chỉ giải phóng được con người khi quan niệm cũng đổi theo. Một căn nhà đầy đồ gia dụng mà việc nhà vẫn đổ lên vai một người thì cuộc cách mạng mới đi được nửa đường.
Tối nay, khi bạn bấm nút máy giặt hay nồi cơm, thử nghĩ xem nếu không có chúng, ai trong nhà sẽ phải làm thay, và họ đã từng làm như thế bao nhiêu năm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có người nói máy giặt quan trọng hơn internet?
Nhà kinh tế học Ha-Joon Chang lập luận rằng đồ gia dụng như máy giặt đã giải phóng rất nhiều thời gian làm việc nhà, góp phần thay đổi vai trò của phụ nữ và cấu trúc xã hội. Đây là một nhận định gây tranh luận nhằm nhắc ta đừng đánh giá thấp đổi mới quen thuộc.
Nồi cơm điện ra đời khi nào?
Nồi cơm điện tự động được giới thiệu ở Nhật Bản khoảng giữa những năm năm mươi của thế kỷ trước, rồi dần phổ biến ở nhiều nước châu Á.
Đồ gia dụng có giúp phụ nữ đi làm nhiều hơn không?
Nhiều nghiên cứu cho rằng đồ gia dụng, cùng điện và nước máy, góp phần giảm thời gian làm việc nhà và hỗ trợ phụ nữ tham gia lao động. Tuy vậy, còn nhiều yếu tố khác như giáo dục, quan niệm xã hội, chính sách lao động.
Vì sao có máy móc mà việc nhà vẫn không ít đi?
Vì khi việc dễ hơn, người ta thường làm nhiều hơn và đặt tiêu chuẩn cao hơn, như giặt thường xuyên hơn. Thêm nữa, cách chia việc nhà trong gia đình không tự đổi theo máy móc.
Đổi mới trong gia đình nào đáng chú ý hiện nay?
Máy rửa bát, robot hút bụi, đồ nấu ăn thông minh đang dần phổ biến. Câu hỏi đáng đặt là chúng giải phóng thời gian cho ai, và thời gian đó được dùng vào đâu.
