Nhiều người trẻ Việt đang làm thiết kế, lập trình, dịch thuật, viết nội dung, dựng video cho khách ở nước ngoài ngay từ nhà mình, từ quán cà phê, có khi từ một thị trấn nhỏ. Cơ hội là thu nhập tốt hơn mặt bằng trong nước và học được cách làm việc với khách quốc tế. Còn bẫy là làm không có hợp đồng rõ ràng, thức đêm theo giờ khách làm hại sức khoẻ, bị lừa thanh toán, và quên mất nghĩa vụ thuế của mình.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Đây là một trong những thay đổi lớn mà internet và làn sóng làm việc từ xa mang lại cho người Việt. Tập này nói cả mặt sáng lẫn mặt tối của nó.
Một cách làm việc mới đã thành bình thường
Mười lăm năm trước, làm việc cho một công ty ở châu Âu mà không cần rời Việt Nam nghe còn lạ. Hôm nay, đó là chuyện bình thường với nhiều người trẻ làm nghề số.
Một bạn thiết kế ở Đà Lạt kể rằng phần lớn khách của bạn ở nước ngoài. Bạn làm việc qua thư điện tử, công cụ quản lý dự án, và những cuộc gọi video ngắn. Có khách bạn làm cùng ba năm mà chưa từng gặp mặt.
Làn sóng làm việc từ xa trong thời dịch bệnh làm cách làm này phổ biến hơn. Nhiều công ty nước ngoài quen với việc thuê người ở nơi khác.
Với người trẻ Việt, đây là cơ hội tham gia thị trường lao động toàn cầu mà không cần di cư.
Những cơ hội thật
Cơ hội đầu tiên là thu nhập. Mức trả của nhiều khách nước ngoài cao hơn mặt bằng trong nước cho cùng một việc, dù cạnh tranh cũng gay gắt với người làm từ nhiều nước khác.
Cơ hội thứ hai là học. Làm việc với khách quốc tế dạy cách viết thư chuyên nghiệp, cách trình bày ý tưởng, cách quản lý thời hạn, cách làm theo tiêu chuẩn chất lượng cao. Những kỹ năng này có giá trị lâu dài.
Cơ hội thứ ba là sự tự do. Chọn nơi sống, có khi về quê làm việc, gần gia đình, chi phí sống thấp hơn thành phố.
Nhưng cũng nên nói thật: không phải ai cũng hợp với cách làm này, và không phải lúc nào cũng có việc đều.
Bẫy thứ nhất: không có hợp đồng rõ ràng
Nhiều người mới bắt đầu nhận việc chỉ qua tin nhắn, không có thoả thuận bằng văn bản. Đến khi khách đòi sửa mãi không dứt, hoặc không chịu trả tiền, thì không có gì để dựa vào.
Dù nhỏ, hãy luôn có một văn bản ghi rõ: làm gì, giao gì, bao nhiêu lần sửa, giá bao nhiêu, thanh toán khi nào, bằng cách nào. Một email xác nhận cũng tốt hơn không có gì.
Với dự án lớn, nên chia thành nhiều giai đoạn, thanh toán từng phần. Đừng làm hết rồi mới đòi tiền.
Các nền tảng kết nối người làm tự do với khách thường có cơ chế bảo vệ thanh toán. Làm việc ngoài nền tảng thì phải tự bảo vệ mình kỹ hơn.
Bẫy thứ hai: lệch giờ và sức khoẻ
Khách ở châu Âu, châu Mỹ làm việc khi Việt Nam đang đêm. Nhiều người trẻ thức tới hai ba giờ sáng để họp, để trả lời tin nhắn. Ban đầu thấy bình thường, lâu dần thì mất ngủ, mệt mỏi, xa cách gia đình.
Hãy thoả thuận rõ giờ có thể liên lạc ngay từ đầu. Nhiều khách tôn trọng điều đó hơn ta nghĩ. Chỉ nhận họp trong một khung giờ nhất định, còn lại trao đổi qua tin nhắn.
Làm việc ở nhà cũng dễ làm ranh giới giữa công việc và đời sống bị xoá nhoà. Có một góc làm việc riêng, có giờ bắt đầu và kết thúc, có ngày nghỉ thật sự.
Thu nhập tốt mà sức khoẻ đi xuống thì không phải là thành công.
Bẫy thứ ba và thứ tư: lừa đảo và thuế
Lừa đảo nhắm vào người tìm việc online khá phổ biến. Những lời mời làm việc lương cao, việc nhẹ, nhưng yêu cầu đóng phí trước, mua thiết bị qua họ, hoặc cung cấp thông tin tài khoản ngân hàng. Nguyên tắc: khách thật trả tiền cho bạn, không bao giờ đòi bạn trả tiền để được làm.
Cẩn thận cả với những yêu cầu nhận tiền hộ, chuyển tiền hộ. Có thể bạn đang bị dùng làm trung gian cho tiền bất hợp pháp.
Về thuế, nhiều người làm tự do không biết rằng thu nhập từ nước ngoài vẫn có thể thuộc diện phải kê khai, nộp thuế thu nhập cá nhân theo quy định của Việt Nam. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên hỏi cơ quan thuế hoặc người làm kế toán có kinh nghiệm.
Giữ hồ sơ hợp đồng, hoá đơn, sao kê nhận tiền đầy đủ. Đó là cách bảo vệ mình nếu có câu hỏi về sau.
Trí tuệ nhân tạo đang đổi thị trường làm việc từ xa
Những việc làm từ xa phổ biến nhất, như dịch thuật thông thường, viết nội dung đơn giản, thiết kế cơ bản, đang chịu sức ép lớn từ công cụ trí tuệ nhân tạo. Khách trả ít hơn cho những việc mà máy làm được bản nháp.
Người làm tự do giữ được giá thường là người có chuyên môn sâu, hiểu ngành của khách, giao tiếp tốt, và chịu trách nhiệm về chất lượng. Đó cũng là những kỹ năng giữ giá ở mọi nghề.
Một số người đã biến công cụ thành lợi thế: dùng máy làm nhanh phần nháp, dành thời gian cho phần tinh chỉnh và tư vấn mà khách thật sự trả tiền.
Làm việc cho cả thế giới từ một quán cà phê ở Đà Lạt là điều mà thế hệ trước khó tưởng tượng. Câu hỏi là bạn sẽ mang tới cho thế giới điều gì mà người khác, và máy, chưa có?
Câu hỏi thường gặp
Làm việc tự do cho khách nước ngoài cần hợp đồng không?
Nên có, dù chỉ là văn bản ngắn hoặc email xác nhận, ghi rõ phạm vi công việc, số lần sửa, giá, thời hạn và cách thanh toán. Dự án lớn nên chia giai đoạn và thanh toán từng phần.
Thu nhập từ nước ngoài có phải đóng thuế ở Việt Nam không?
Thu nhập của cá nhân cư trú tại Việt Nam, kể cả từ nước ngoài, có thể thuộc diện chịu thuế thu nhập cá nhân theo quy định. Nên hỏi cơ quan thuế hoặc kế toán có kinh nghiệm để làm đúng.
Làm sao nhận biết lừa đảo việc làm online?
Cảnh giác khi được mời việc nhẹ lương cao, bị yêu cầu đóng phí trước, mua thiết bị qua người tuyển, cung cấp thông tin tài khoản hoặc nhận chuyển tiền hộ.
Làm việc lệch múi giờ thế nào để giữ sức khoẻ?
Thoả thuận khung giờ họp cố định với khách, trao đổi phần lớn qua tin nhắn, giữ giờ ngủ đều đặn và có ngày nghỉ thật sự.
Trí tuệ nhân tạo ảnh hưởng thế nào tới người làm tự do?
Những việc đơn giản như dịch, viết, thiết kế cơ bản bị ép giá. Người có chuyên môn sâu, hiểu ngành khách hàng và chịu trách nhiệm chất lượng vẫn giữ được giá.
