Internet chính thức có mặt ở Việt Nam từ cuối năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy. Từ tiếng kết nối rè rè của mạng quay số, những quán net đầu ngõ đông nghẹt học sinh, tới chiếc điện thoại trong túi ai cũng có, một thế hệ người Việt đã lớn lên cùng mạng. Cách họ học, làm việc, kết bạn, mua bán, và cả cách họ yêu, đã thay đổi hẳn so với cha mẹ mình.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Nếu bạn sinh vào những năm tám mươi, chín mươi, có lẽ tập này sẽ gợi lại không ít kỷ niệm. Còn nếu bạn sinh sau, đây là câu chuyện về cái thời mà internet còn là một thứ phải đi ra quán mới có.
Tiếng rè rè của mạng quay số
Những người dùng internet đầu tiên ở Việt Nam còn nhớ âm thanh đặc trưng: tiếng rè rè, tít tít khi máy tính quay số qua đường điện thoại bàn. Trong lúc lên mạng, điện thoại nhà không gọi được. Mạng chậm, tính tiền theo phút, nên ai cũng lên mạng vội vàng.
Tải một trang web có ảnh có thể mất cả phút. Gửi một bức thư điện tử là một sự kiện. Nhiều người lập hộp thư đầu tiên ở bưu điện hoặc nhờ người quen trong cơ quan.
Thời đó, internet là thứ của số ít: cơ quan, trường đại học, những gia đình có điều kiện ở thành phố.
Nhưng chỉ vài năm sau, mọi thứ thay đổi nhanh đến chóng mặt.
Thời quán net đầu ngõ
Đầu những năm hai nghìn, quán net mọc lên khắp nơi, từ phố lớn tới thị trấn nhỏ. Với nhiều học sinh, sinh viên, đó là nơi đầu tiên được chạm vào internet.
Quán net là nơi chat với bạn bè bằng những phần mềm nhắn tin thời đó, nơi lập blog viết tâm sự, nơi chơi game cùng nhau tới khuya. Một thế hệ học cách gõ tiếng Việt có dấu, cách tìm kiếm, cách kết bạn qua mạng ở đó.
Cũng có những nỗi lo. Cha mẹ lo con nghiện game, bỏ học. Có những câu chuyện buồn về trẻ con trốn học ra quán net. Nỗi lo về con cái và màn hình không phải bắt đầu từ điện thoại thông minh.
Nhìn lại, quán net là một hình thức đổi mới rất Việt Nam: chia sẻ máy tính và đường truyền đắt tiền cho nhiều người dùng, làm cho internet tới được với số đông trước khi mỗi nhà có máy riêng.
Internet đổi cách người Việt học và làm việc
Với sinh viên, internet mở ra kho tài liệu mà trước đây chỉ thư viện lớn mới có. Học ngoại ngữ, tra cứu, tham gia diễn đàn học tập, rồi về sau là các khoá học trực tuyến.
Với người đi làm, thư điện tử thay cho công văn giấy ở nhiều nơi, rồi tới các công cụ làm việc nhóm, họp trực tuyến. Một thế hệ lập trình viên, thiết kế viên Việt bắt đầu nhận việc của khách nước ngoài qua mạng.
Với người buôn bán, internet mở ra kênh bán hàng mới: diễn đàn mua bán, rồi mạng xã hội, rồi sàn thương mại điện tử. Nhiều cửa hàng nhỏ ở tỉnh bán được hàng ra cả nước.
Những đổi mới này không đến cùng lúc cho mọi người. Thành phố đi trước, nông thôn đi sau. Người trẻ đi trước, người già đi sau.
Mạng xã hội và một cách sống mới
Khi mạng xã hội tới, internet không còn là nơi đi tìm thông tin, mà thành nơi sống một phần đời. Chia sẻ ảnh, kết nối với bạn cũ, theo dõi tin tức, tranh luận, bán hàng, tìm việc.
Người Việt dùng mạng xã hội rất nhiều, và dùng theo cách rất riêng: nhóm hội đồng hương, nhóm mua bán khu phố, nhóm hỏi đáp nuôi con. Mạng xã hội trở thành phiên bản mới của cái chợ, cái đình làng.
Nhưng cũng có những mặt trái: tin giả lan nhanh, bắt nạt trên mạng, lừa đảo, so sánh bản thân với người khác, thời gian bị nuốt mất. Những thứ đó không ai lường trước khi internet mới về.
Giống như máy in từng làm lan nhanh cả điều đúng lẫn điều sai, internet cũng vậy, chỉ nhanh hơn rất nhiều lần.
Một thế hệ đứng giữa hai thời
Những người sinh vào khoảng những năm tám mươi, chín mươi có một vị trí đặc biệt: họ nhớ thời chưa có mạng, và lớn lên cùng nó. Họ biết viết thư tay, biết chờ đợi, và cũng biết dùng mạng thành thạo.
Thế hệ này thường là cầu nối trong gia đình: dạy cha mẹ dùng điện thoại, nhắc con cái bớt dùng điện thoại. Họ hiểu cả hai phía.
Bây giờ, chính thế hệ ấy đang đối mặt với làn sóng trí tuệ nhân tạo, trong vai trò của người đi làm, người làm cha mẹ. Kinh nghiệm thích nghi với internet có lẽ là hành trang quý cho làn sóng này.
Một anh kỹ sư sinh đầu những năm chín mươi nói rằng anh thấy trí tuệ nhân tạo hôm nay giống internet thời quán net: ai cũng nói, ai cũng tò mò, chưa ai biết rồi nó sẽ thành thế nào.
Bài học từ hai mươi mấy năm có mạng
Bài học thứ nhất: đổi mới lan nhanh nhất khi nó trở nên rẻ và có chỗ dùng chung, như quán net, như điện thoại giá rẻ.
Bài học thứ hai: những nỗi lo về công nghệ, như nghiện, tin giả, lừa đảo, là có thật, và cần được giải quyết bằng giáo dục, luật lệ, thói quen gia đình, chứ không phải bằng cách quay lưng với công nghệ.
Bài học thứ ba: thế hệ nào cũng phải học lại cách sống với một công nghệ mới. Không ai được miễn.
Thử nhớ lại lần đầu tiên bạn lên mạng. Bạn đã làm gì, ở đâu, với ai? Và bạn có đoán được, khi đó, rằng nó sẽ thay đổi đời mình nhiều đến vậy không?
Câu hỏi thường gặp
Internet có mặt ở Việt Nam từ khi nào?
Internet chính thức được cung cấp ở Việt Nam từ cuối năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy. Những năm đầu chủ yếu dùng mạng quay số qua đường điện thoại.
Mạng quay số là gì?
Là cách kết nối internet qua đường dây điện thoại bàn bằng thiết bị gọi là modem, tốc độ rất chậm, và trong lúc dùng mạng thì không gọi điện thoại được.
Vì sao quán net từng phổ biến ở Việt Nam?
Vì máy tính và đường truyền còn đắt, quán net giúp nhiều người chia sẻ chi phí để được dùng internet, nhất là học sinh, sinh viên ở thành phố và thị trấn.
Internet đã thay đổi đời sống người Việt thế nào?
Thay đổi cách học, làm việc, mua bán, giải trí và kết nối. Nó mở ra cơ hội mới nhưng cũng mang tới những vấn đề như tin giả, lừa đảo, nghiện mạng.
Kinh nghiệm với internet giúp gì khi đón trí tuệ nhân tạo?
Nó cho thấy công nghệ mới mang cả cơ hội lẫn rủi ro, cần học cách dùng có chọn lọc, giữ cảnh giác với thông tin sai và xây thói quen lành mạnh trong gia đình.
