Đổi mới trong y tế đến chậm hơn các ngành khác chủ yếu vì sai một lần có thể trả giá bằng mạng người, nên mọi thứ mới phải đi qua thử nghiệm dài và kiểm định nghiêm ngặt. Thêm vào đó là thói quen nghề nghiệp lâu đời, chi phí lớn, và một điều ít người để ý: người trả tiền, người dùng và người hưởng lợi trong y tế thường là ba người khác nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Điện thoại đổi đời mỗi năm, còn bệnh viện có khi vẫn dùng máy nhắn tin và giấy than. Nhiều người thấy bực, nhưng tập này mình muốn kể vì sao chậm, và vì sao có những cái chậm đáng quý.
Sai một lần là trả giá bằng mạng người
Một ứng dụng trên điện thoại ra mắt có lỗi, người dùng bực mình, công ty sửa trong tuần. Một loại thuốc mới có tác dụng phụ chưa phát hiện, hậu quả có thể là hàng nghìn người bị tổn hại trước khi ai đó nhận ra.
Lịch sử y học có những bài học đau đớn như vậy. Có những loại thuốc được đưa ra thị trường rồi phải rút lại vì gây hại nghiêm trọng mà thử nghiệm ban đầu không thấy. Từ những bài học đó, các nước xây dựng quy trình kiểm định ngày càng chặt.
Một loại thuốc mới thường phải qua nhiều giai đoạn thử nghiệm trên người, từ vài chục người tới hàng nghìn người, kéo dài nhiều năm. Thiết bị y tế mới cũng phải chứng minh an toàn và hiệu quả.
Cái chậm này là cái chậm có chủ đích. Nó là cái giá xã hội trả để tránh những thảm hoạ lớn hơn.
Thói quen nghề nghiệp nặng như đá
Ngay cả khi một cách làm mới đã được chứng minh tốt hơn, nó vẫn có thể mất rất lâu để thành thói quen. Có một nhận định hay được nhắc trong ngành y rằng bằng chứng mới cần nhiều năm mới trở thành thực hành phổ biến. Con số chính xác thì các nghiên cứu nói khác nhau, nhưng ai làm trong bệnh viện cũng thấy độ trễ đó.
Lý do một phần là bác sĩ được đào tạo theo một cách và đã thành thạo cách đó qua hàng nghìn ca. Đổi sang cách mới nghĩa là trở lại làm người mới, với nguy cơ sai sót trong giai đoạn đầu.
Lý do khác là y học vốn thận trọng một cách lành mạnh. Nhiều bằng chứng mới về sau được điều chỉnh, có khi bị bác bỏ. Người thầy thuốc chờ thêm một chút trước khi đổi là có cơ sở.
Nhưng thận trọng quá thì thành bảo thủ. Ranh giới giữa hai thứ này không dễ thấy, và chính người trong nghề cũng hay tranh luận.
Người trả tiền, người dùng, người hưởng lợi
Ở hầu hết các ngành, người mua cũng là người dùng và người hưởng lợi. Bạn mua điện thoại, bạn dùng nó, bạn hưởng cái tiện của nó. Trong y tế thì khác hẳn.
Một phần mềm mới cho bệnh viện có thể do ban giám đốc quyết định mua, điều dưỡng và bác sĩ là người dùng hằng ngày, còn người bệnh là người hưởng lợi. Nếu phần mềm làm điều dưỡng mất thêm thời gian nhập liệu, họ sẽ ghét nó, dù nó tốt cho người bệnh về lâu dài.
Ngược lại, một đổi mới tốt cho người bệnh nhưng làm bệnh viện giảm thu, như giúp người bệnh ít phải nằm viện, có thể không được ưu tiên nếu cách trả tiền cho bệnh viện không khuyến khích điều đó.
Muốn đổi mới đi nhanh trong y tế, phải làm cho cả ba nhóm cùng thấy lợi. Đó là bài toán tổ chức, không phải bài toán công nghệ.
Chi phí và hạ tầng không đều
Một máy chụp hiện đại có thể có ở bệnh viện trung ương, nhưng bệnh viện huyện chưa có đủ tiền mua, chưa có người vận hành, chưa có kỹ sư bảo trì. Đổi mới đến với y tế không đều, và thường đến với người ở thành phố trước.
Ngay cả phần mềm, thứ tưởng rẻ, cũng cần máy tính, mạng ổn định, người đào tạo, người sửa lỗi. Ở trạm y tế xã, những thứ đó không phải lúc nào cũng sẵn.
Đó là lý do những đổi mới rẻ và đơn giản, như gói muối bù nước hay bảng kiểm an toàn phẫu thuật, lại có tác động lớn: chúng đi được tới những nơi máy móc đắt tiền không tới được.
Khi nghe về một công nghệ y tế mới, câu hỏi nên đặt là nó cần những gì để chạy được, và những thứ đó có sẵn ở nơi cần nó nhất không.
Chậm có phải luôn là xấu?
Không phải mọi cái chậm đều đáng quý. Có những cái chậm vì thủ tục rườm rà, vì không ai muốn chịu trách nhiệm, vì lợi ích nhóm. Những cái chậm đó đáng bị chất vấn.
Nhưng cái chậm vì kiểm chứng kỹ, vì không muốn đem người bệnh ra làm thí nghiệm, là cái chậm bảo vệ chúng ta. Khi nghe ai đó nói y tế phải đổi mới nhanh như công ty công nghệ, hãy nhớ rằng câu khẩu hiệu đi nhanh và làm vỡ đồ không hợp với nơi đồ vỡ là con người.
Có lẽ câu hỏi đúng không phải là nhanh hay chậm, mà là chậm ở đâu và nhanh ở đâu. Thủ tục giấy tờ có thể nhanh hơn nhiều. Thuốc mới và phương pháp mổ mới thì nên thận trọng.
Một hệ thống y tế tốt có lẽ là nơi biết vội ở chỗ đáng vội, và biết chờ ở chỗ đáng chờ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao một loại thuốc mới cần nhiều năm mới được dùng?
Vì thuốc phải qua nhiều giai đoạn thử nghiệm trên người để chứng minh an toàn và hiệu quả, rồi được cơ quan quản lý xem xét. Quá trình này nhằm tránh những tác hại chưa được phát hiện.
Bệnh viện có nên đổi mới nhanh như công ty công nghệ?
Ở phần hành chính và trải nghiệm người bệnh thì có thể nhanh hơn. Ở phần điều trị, sự thận trọng là cần thiết vì sai sót ảnh hưởng trực tiếp tới tính mạng.
Vì sao bác sĩ chậm áp dụng phương pháp mới?
Vì cần thời gian học và thành thạo, vì bằng chứng mới đôi khi thay đổi, và vì thói quen đã thành nếp. Một mức thận trọng là lành mạnh, nhưng quá mức thì thành bảo thủ.
Đổi mới y tế có đến với vùng xa không?
Thường đến chậm hơn vì cần tiền, người vận hành và hạ tầng. Những đổi mới rẻ, đơn giản thường lan tới vùng xa nhanh hơn thiết bị đắt tiền.
Người bệnh có thể làm gì để thúc đẩy đổi mới tốt?
Hỏi bác sĩ về các lựa chọn điều trị, phản hồi về trải nghiệm khám chữa bệnh, và tham gia nghiên cứu khi được mời một cách minh bạch, có đồng ý rõ ràng.
