Bảng kiểm an toàn phẫu thuật chỉ là một tờ giấy với vài câu hỏi được đọc to trước khi gây mê, trước khi rạch da và trước khi bệnh nhân rời phòng mổ. Nó không cần máy móc đắt tiền, nhưng đã giúp giảm sai sót ở nhiều bệnh viện, vì nó buộc cả kíp mổ dừng lại vài phút, nói chuyện với nhau, và không bỏ qua những bước tưởng như ai cũng nhớ.
Chào bạn, đây là Nhà Đổi Mới. Nói tới đổi mới trong y tế, người ta hay nghĩ tới robot mổ hay máy chụp hiện đại. Tập này mình kể về một đổi mới rẻ tới mức gần như miễn phí, nhưng lại khó làm hơn mua một cái máy.
Bảng kiểm bắt đầu từ buồng lái máy bay
Năm một nghìn chín trăm ba mươi lăm, một chiếc máy bay ném bom thử nghiệm của Mỹ rơi ngay trong chuyến bay trình diễn. Nguyên nhân không phải máy hỏng, mà phi công giàu kinh nghiệm quên mở một chốt khoá trên cánh điều khiển. Máy bay quá phức tạp để một người nhớ hết mọi bước.
Thay vì bắt phi công học thuộc nhiều hơn, người ta làm một tờ bảng kiểm ngắn: trước khi cất cánh, đọc và kiểm từng mục. Từ đó, bảng kiểm trở thành thói quen bắt buộc trong ngành hàng không.
Ý tưởng nghe rất tầm thường. Nhưng nó dựa trên một nhận thức sâu: người giỏi nhất cũng có lúc quên, nhất là khi việc phức tạp, áp lực cao và họ đã làm việc đó hàng nghìn lần tới mức coi là hiển nhiên.
Phòng mổ cũng có những đặc điểm như vậy. Nhiều người, nhiều bước, áp lực thời gian, và một sai sót nhỏ có thể trả giá bằng mạng người.
Bảng kiểm trong phòng mổ hỏi những gì?
Tổ chức Y tế Thế giới đã khuyến nghị một bảng kiểm an toàn phẫu thuật được nhiều nước áp dụng. Nội dung của nó đơn giản đến bất ngờ. Đúng bệnh nhân chưa, đúng vị trí mổ chưa, đã đánh dấu vị trí chưa. Bệnh nhân có dị ứng gì không. Có nguy cơ mất máu nhiều không, đã chuẩn bị máu chưa.
Trước khi rạch da, cả kíp tự giới thiệu tên và vai trò. Nghe thì như thủ tục, nhưng mục đích là để người điều dưỡng trẻ nhất cũng dám lên tiếng khi thấy điều bất thường, vì mọi người đã biết tên nhau.
Trước khi bệnh nhân rời phòng, kiểm lại số gạc, số dụng cụ cho đủ, để không có gì bị bỏ quên trong cơ thể người bệnh.
Mỗi câu hỏi đều nhắm tới một loại sai sót có thật, từng xảy ra ở đâu đó, và gần như luôn phòng tránh được.
Vì sao một tờ giấy lại giúp được nhiều đến vậy?
Các nghiên cứu ở nhiều bệnh viện thuộc nhiều nước cho thấy khi bảng kiểm được áp dụng nghiêm túc, biến chứng và tử vong sau mổ giảm rõ. Mức giảm cụ thể khác nhau giữa các nơi và giữa các nghiên cứu, và có những nơi áp dụng mà hiệu quả không rõ.
Điều thú vị là tác dụng không chỉ đến từ việc nhắc nhở. Nó đến từ việc thay đổi cách cả kíp nói chuyện với nhau. Trong một phòng mổ có thứ bậc nặng nề, người điều dưỡng thấy bác sĩ mổ chuẩn bị nhầm bên thường ngại nói. Bảng kiểm cho họ một lý do chính đáng để lên tiếng.
Nói cách khác, bảng kiểm là một công cụ thay đổi văn hoá đội nhóm, đội lốt một tờ giấy hành chính.
Và vì vậy, nó chỉ hiệu quả khi được làm thật. Một bảng kiểm được đánh dấu cho đủ sau ca mổ thì không cứu được ai.
Vì sao đổi mới rẻ lại khó làm?
Nghe thì tưởng dễ: in tờ giấy, phát cho các phòng mổ, xong. Thực tế, nhiều nơi gặp phản ứng ngầm. Bác sĩ lâu năm thấy bị xúc phạm khi bị hỏi đúng bên mổ chưa. Kíp mổ bận rộn thấy mất thời gian.
Bảng kiểm dễ biến thành thủ tục đánh dấu cho có. Người đọc lướt, người nghe không nghe, rồi ký. Lúc đó nó chỉ là thêm một tờ giấy.
Những nơi làm thành công thường có vài điểm chung: lãnh đạo khoa làm gương, chỉnh bảng kiểm cho hợp với bệnh viện mình, giải thích lý do từng câu hỏi, và kể những ca suýt sai để mọi người thấy nó có thật.
Đổi mới không cần máy móc là đổi mới đòi hỏi thay đổi con người. Và thay đổi con người thì luôn khó hơn mua máy.
Bảng kiểm dùng được ở đâu ngoài bệnh viện?
Bài học của bảng kiểm không chỉ dành cho bác sĩ. Ở bất cứ đâu có việc phức tạp, lặp lại, mà sai một bước thì hậu quả lớn, bảng kiểm đều có ích. Xưởng sản xuất trước khi chạy máy. Bếp nhà hàng trước giờ mở cửa. Công trình trước khi đổ bê tông.
Một bảng kiểm tốt thường ngắn, chỉ ghi những bước quan trọng và hay bị quên, chứ không phải chép lại cả quy trình. Dài quá thì người ta bỏ qua.
Nó cũng nên được đọc to và làm cùng nhau, chứ không chỉ một người đánh dấu một mình. Phần đọc to chính là phần tạo ra sự chú ý.
Có lẽ câu hỏi đáng hỏi nhất trong công việc của bạn là: bước nào mình đã làm hàng nghìn lần tới mức không còn để ý, và nếu một ngày quên nó, chuyện gì sẽ xảy ra?
Câu hỏi thường gặp
Bảng kiểm an toàn phẫu thuật gồm mấy phần?
Bảng kiểm do Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị gồm ba thời điểm: trước khi gây mê, trước khi rạch da, và trước khi bệnh nhân rời phòng mổ. Mỗi bệnh viện có thể điều chỉnh nội dung cho phù hợp.
Bảng kiểm có làm chậm ca mổ không?
Nó tốn thêm vài phút. So với hậu quả của một sai sót như mổ nhầm vị trí hay bỏ quên dụng cụ, thời gian đó được xem là đáng giá.
Vì sao bác sĩ giỏi vẫn cần bảng kiểm?
Vì người giỏi cũng có lúc quên, nhất là khi mệt, áp lực, hoặc việc đã quá quen. Bảng kiểm không nghi ngờ tay nghề mà bù cho giới hạn trí nhớ của con người.
Người bệnh có thể tham gia vào an toàn phẫu thuật không?
Có. Người bệnh nên trả lời rõ khi được hỏi tên, vị trí mổ, tiền sử dị ứng, và không ngại hỏi lại nếu thấy điều gì chưa rõ.
Làm bảng kiểm cho công việc của mình thế nào?
Chọn những bước quan trọng và hay bị quên, viết ngắn gọn, đọc to và làm cùng nhau. Sau một thời gian, chỉnh lại theo những gì thực tế cho thấy.
